ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АЛҒЫШАРТТАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДА ЖАҢА ТӘСІЛДЕРДІҢ ТИІМДІЛІГІ

«ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АЛҒЫШАРТТАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДА ЖАҢА ТӘСІЛДЕРДІҢ ТИІМДІЛІГІ»

 

Мусабекова Рабига Исматовна

«Басқару және білім сапасы» кафедрасының аға оқытушысы

 «Өрлеу» БАҰО АҚ Жамбыл облысы бойынша ПҚ БАИ» филиалы

Тараз қ., Қазақстан Республикасы

 

Замишева Венера Исматовна

Химия пәнінің мұғалімі

Жамбыл облысы

Жамбыл ауданы

Жасөркен ауылы

М.Әуезов атындағы орта мектебі


           Инклюзивті білім беруде білім саласына оң өзгерістер енді. Инклюзивті білім берудің теориясының ерекшелігі – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан – жақты дамыту. Инклюзивті білім беруде, жаңа идеялар мен жаңалықтар өмірге келді. Бұрынғы оқушы тек қана тыңдаушы, орындаушы болып келсе, ал қазіргі заманның оқушысы өздігінен білім іздейтін жеке тұлға екендігіне үлкен мән беріледі. Өйткені, оқытудың әртүрлі технологиялары зерттелініп, инклюзивті білім беруде жаңашыл педагогтардың іс–тәжірибесі зерттелініп мектеп өміріне енуде. Бүгін қалай оқытуға болады, қандай принциптерді ұстану керек, сыныпта қатынасты қалай құруға болады? Инклюзивті білім беруде мектептегi тәжiрибе бaрысындa осы сұрақтарға жауап тапты. Тiзбектелген сaбaқтaрда жетi модульдiң бiрi болып есептелетiн сыни тұрғыдaн ойлaу модулiн жиі кiрiктiріледі. Сыни тұрғыдaн ойлaу бaрысындa белсендi шығaрмaшылықты ойлaуғa негiз қaлaнaды, бaлa өз ойын еркiн, aшық aйтуғa, пiкiр aлмaсуғa, бaғaлaуғa, дәлелдердi тaлдaуғa жол aшaды. Сaбaқтa инклюзивті білім беруде сыни тұрғыдaн ойлaу мaзмұнын оқу әрекетiнiң бiрнеше түрлерiнде жүзеге aсыруғa болaды. Сабақ беру барысында бұрын оқушының ішкі сезіміне көңіл бөлінбеді. Осы жаңа тәсіл арқылы сабақ беру кезінде оқушының жан дүниесін түсіне отырып, психологиялық ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыруды мұғалімдер қолға алды. Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыруда оқушылардың өз ойларын еркін жеткізе алуларының маңызы зор. Инклюзивті білім беруде оқушыларға топ ережесін өздеріне құрғызады, өйткені олар жұмыс барысында өздері құрған ережеге бағынады. Дәстүрлі сабақта оқушыларға еркіндік бермей, сенімсіздік көрсетілетін. Инклюзивті білім беру кезеңінде өткізген алғашқы сабақтарды бейнетаспаға түсіру арқылы өз қателерін байқап, келесі сабақтарда қайталамау жолдарын қарастыру жақсы нәтижеге әкеледі. Оқытудағы жаңа әдіс –тәсілдерді пайдалану барысында, оқушылардың оқуға, пәнге деген қызығушылықтары артады, себебі олар топпен материалды талдайды, өз ойын бөліседі. Әртүрлі стратегиялар кезінде олар тек тақырыпты ғана меңгеріп қоймай, ойнай жүріп ойлау дағдылары қалыптаса бастайды, әрі достық, жолдастық қарым-қатынас орнайды. Инклюзивті білім беруде өз ойын еркін айтуға талпынады, сол арқылы өзін-өзі басқару қабілеті пайда болып, өзіне деген сенімі де күшейеді. Кейбір оқушылар жаңа сөздерді тез меңгеріп, сөйлесу дағдысын бір-бірінің көмегімен меңгеріп жатады.  Сабақта диалогтік оқытуда сыни тұрғысынан ойлануға арналған сұрақтар қойып, тапсырмалар беру ұтымды болады. Диалогтік оқыту оқушылардың қызығушылығын арттырумен қатар, олардың білім деңгейінің өсуіне үлес қосады. Дәстүрлі сабақта оқушы дайын болғанда қол көтеріп, осы сабақ барысында жұмыстарының аяқталғанын бір-бірімен қол біріктіре, «Ыстық алақан» стратегиясы арқылы көрсетеді. Оқушылардың сыни тұрғыдан ойлауына мүмкіндік беру мақсатында, сабақта топтық жұмыстың бір түрі, тақырып бойынша мазмұнды сызбаға «кластерде» өз ойларын түсіреді. 
Оқушылар өздерінің құрдастарымен диалог жүргізу барысында тәжірибе жинақтап және ой әрекетінің жоғары деңгейіне көтерілуіне талпына отырып, баламалы мүмкіндіктер туралы, сыни тұрғыдан ойлап, зерттеу жүргізуге қабілетті бола түседі. Инклюзивті білім беруде түсінуді басты назарға ала отырып ынтымақтастықпен оқу немесе мәселені шешу үдерісі оқушылардың тиімді дәлелдерді жүйелеу қабілеттерін жоғарылатады. Яғни оқушы білімді мұғалімнен емес, бір-бірімен пікірлесе отырып, диалогқа түсе үйренеді. Өз ойларын толық жеткізуге, дебат құруға дағдыланады. Тапсырмалардан кейін кері байланыс жасалып отырады. МАН-ның сегізінші тезисінде айтылғандай қолайлы оқу үшін адамдарға кері байланыс пен мадақтау қажет. Іс-әрeкeттегі өзгeрiстeр сөз жоқ өз нәтижeсiн береді. Инклюзивті білім беруде жoспaрлaуды үйрeнe oтырып, сыни тұрғыдaн oйлaуғa oқушылaрды дaғдылaндырудың мaңыздылығы зор. Мұғaлiм өзi aз сөйлeп, oқушылaрдың бiлiм aлуынa бaғыт бeрудe сaбaқ жoспaрынa өзгeрiстeр eнгiзiлдi. Oқушылaр өз дeңгeйлeрiнe сәйкeс кeлeтiн тaпсырмaны тиiмдi пaйдaлaнуғa, өздeрiнiң әрeкeтiн түзeтугe нeмeсe қaжeт бoлғaн жaғдaйдa көмeк сұрaуғa, сoндaй-aқ iс-әрeкeт aяқтaлғaншa нeмeсe мaқсaтқa жeткeншe «үдeрiстi» тoқтaтпaуғa қaбiлeттi бoлa бaстaйды. Инклюзивті білім беруде балалар ойларын еркін, асықпай баяндауға дағдылана бастайды. Белсенділігі жоғары оқушылар саны көбейеді. Оқушылар барлық мәселені топта бірлесіп шешуге, достық, татулық, сыйластық сезімдері ояна бастайды. 

Инклюзивті білім берудің теориясы қазіргі заманғы әдістемелер мен технологияларды енгізу болып табылады. Бүгінде халықаралық стандарттар негiзiнде инклюзивті білім беруде Назарбаев Университеті мен Зияткерлiк мектептер табысты жұмыс iстеуде. Олардың тәжірибесін бүкіл Қазақстандық білім беру жүйесіне таратып, барлық білім беру мекемелерін солардың деңгейiне жұмыс жасауына ықпал жасауда. Оның дәлелі «Орта білім жүйесінде жалпы білім беретін мектептерді Назарбаев зияткерлік мектептеріндегі оқыту деңгейіне жеткізу керек. Мектеп түлектері қазақ, орыс және ағылшын тілдерін білуі тиіс. Білім беру саласындағы  өзгеріс инклюзивті білім беруде де көрініс тауып отыр. Аталмыш  инклюзивті білім саласына түбегейлі оң өзгерістер енгізіп жатыр. Білім саласына еніп отырған жаңашылдықтың ерекшелігі – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан – жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту, жаңа идеялар мен жаңалықтарды өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек қана тыңдаушы, орындаушы болып келсе, ал казіргі заманның оқушысы өздігінен білім іздейтін жеке тұлға екендігіне үлкен мән беріледі. Өйткені, оқытудың әр түрлі жолдары зерттелініп, жаңашыл педагогтардың іс – тәжірбиесі мектеп өміріне енуде. Орта білім беру жүйесінде әлемдік жоғары деңгейге қол жеткізген анағұрлым танымал білім беру әдістемелері арасында инклюзивті білім берудің теориялық оқытуға негізделген тәсілі кең тараған. Бұл теория сыныптағы барлық оқушылардың ойлауын дамыту, олардың бұрынғы алған білімдері мен жаңа немесе сыныптағы түрлі дерек көздерінен, мұғалімнен, оқулықтан және достарынан алған білімдерімен өзара әрекеттесуі жағдайында жүзеге асады деген тұжырымға негізделеді. Оқу бар, бірақ сонымен бірге білім алуды үйрету де бар. Білім алуды үйрету өз бетімен оқуды ойластыру және кейінгі оқу үдерісінде мұндай ойлаудың нәтижелерін саналы қолдану үдерісі ретінде сипатталады. Сыни тұрғыда ойлау маңызды мәселелерді талқылауды, тәжірибені ой елегінен өткізуді қамтиды. Яғни, бақылаудың, тәжірибенің, ойлау мен талқылаудың нәтижесінде алынған ақпаратты ойлауға, бағалауға, талдауға және синтездеуге бағытталады. Инклюзивті білім беруде мәнмәтінді есепке ала отырып, бақылау және тыңдау арқылы дәлелдер жинастыру және шешім қабылдау үшін талапқа сай өлшемдерді қолдану сияқты дағдыларды қарастырудың мәні зор. Диалог арқылы оқушылардың сыни тұрғыда ойлауын дамытуға болады. Сыныптағы диалогта оқушылар бір-бірімен жаңа және ең тиімді тәсілді іздестіре және мағына құрудың бірлескен тәсілдерімен әрекет ете отырып жұмыс жасайды. Инклюзивті білім беруде сыныпта сыни тұрғыдан ойлайтын оқушылар белсенді болады, олар сұрақтар қойып, дәлелдерді талдайды, мағынаны анықтау үшін саналы түрде стратегиялар қолданылады, олар ауызша, жазбаша, көзбен шолу дәлелдеріне сенімсіздікпен қарай отырып, ештеңеге сенбейді. Мұндай адамдар жаңашыл идеялармен келешеккке дайын болады. Білім беру үшін бағалау және оқытуды бағалау оқушылардың оқуына ықпал етуге арналған оқытудың бөлігі ретінде бағалауды қолдану болып табылатын оқыту үшін бағалау арасында жүргізіледі. Формативтік және жиынтық бағалау арасындағы айырмашылық нақты анықталмаған. Дегенмен білім беруді, әдістерді және осы мүмкіндіктерді іске асыру түрлерін жақсарту мүмкіндіктерін анықтауға бағытталған бағалау формативті немесе оқыту үшін бағалау болып табылады. Инклюзивті білім беруде бағалаудың басты мақсаттары оқытудың қиындықтарын анықтау, жетістікке жеткендігін көрсететін кері байланыс, уәж айту, болжау мен сұрыптау, стандартты бақылау және орындау, оқыту бағдарламасының мазмұныны және білім беру стилін бақылау. Жетістікке жеткенін көрсететін кері байланыс «әсердің» бейресми бағалануынан бастап жазбаша тестілерге түрленеді және білім, түсіну, дағды туралы хабарлама беру болып табылады. Кері байланыс көбіне уәж болып саналады. Инклюзивті білім беруде ынталандыру ретінде тестінің немесе емтиханның өткізілуі әдетте кейбір оқушылар мен мұғалімдердің  ойларын жинақтап әрекет етуге итермелейді. Білім беруде ақпараттық — коммуникациялық технологияларды пайдалануда (АКТ) білімді бағалау және пайдалану жүйесін уақытылы өзгертіп отыруды талап етеді. АКТ оқушыларға ғылыми ұғымдарды түсіндіруді және олардың қабылдауын, түсінуін жеңілдетуге мүмкіндік беріп, мұғалімдерге сабақ беруде көмектесетін маңызды құрал болып табылады. Технологиялық білім сыныпта АКТ-ны қолдану жөніндегі білімдерді қамтиды. АКТ – ны қолдану заттар туралы толық түсініктің қалыптасуына ықпал етпегеннің өзінде қазіргі заманғы инновациялық технологиялар заттар туралы жаңа алуан түрлі түсінік қалыптастыруды және осы түсініктерді басқарудағы ауқымды икемділікті қамтамасыз етеді. Инклюзивті білім беруде мұғалім өзі сабақ беретін пәнді ғана емес, білім беру технологияларын қолдану арқылы осы пәнді жетілдіру тәсілдерін де білуі керек. Талантты және дарынды балаларға білім беруде зерттеу жоғары деңгейлі қабілеттері бар оқушыларды жады мен білім, ақпаратты пайдалану, ойлау жылдамдығы, проблемаларды шешу, қиындыққа қызығушылық сияқты өлшемдердің бірін таңдауға тиіс және осы өлшемдерге дәл келетін оқушылар үшін қолдануға болатын тапсырмаларды құру керек. Балалардың қабілеттіліктерін, біліктілігін, әлеуметтік мүмкіндіктерін көрсету үшін оларға жағдай туғызу қажет. Баланың жетістіктерін оның үлгірімінің қорытындысы бойынша, сондай-ақ олардың дарынын бейнелейтін портфолиосы бойынша айқындауға болады. Орта мектептің оқушысы бір нақты пән бойынша айрықша дарындылық көрсетіп, басқа пәндер бойынша көзге түспеуі мүмкін. Эйр талантты да дарынды оқушыларды оқыта білетін мектептердің оқу бағдарламасын өзгерту арқылы мектептердің барлық оқушылар үшін күрделендіру және акселерация модельдерін қолдана алатындығын айтады. Ол үш тармақты пайдалану арқылы Меркер және Нильсонның оқу жоспарын өзгертудің моделін бейімдеп жасады. Дәлірек айтқанда, мазмұнына өзгерістер енгізу, әдістерді өзгерту, білім берудегі өзгерістер күрделі тапсырмаларды орындатуға болады деген қорытынды жасады. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес білім беру және оқуда когнитивті даму оқуға деген қабілеттілік, сондай-ақ зейін, сөз сөйлеу дағдылары, ойлау, негіздеу және шығармашылық, зияткерлік сияқты қабілеттерді дамытуға және тұрақтандыруға қатысты. Балалардың жас шамасына бейімделген сындарлы диалогты ынталандыру стратегиясы да әр түрлі жастағы балалар мүмкіндігіне сай беріледі. Аталған қабілеттер ойлау үдерістерінің сипаты және жасына қарай олардың өзгеру ықтималдығы туралы маңызды ақпараты бар. Балалардың тілді үйренуі күрделі үдеріс, бала үйренетін әр сөзді және сөздің әр фрагментін бастапқыда еліктеп қайталайды және ересектердің жымиюы сияқты құптауы ықпал етіп жаттайды. Білім берудегі басқару және көшбасшылықта адамның тұрақты дамуына әкелетін негізгі қабілеті болып табылады. Өзгеріс үдерісі өз даму жолында қолайсыздық пен келіспеушілік тудыруы ықтимал. Дамыту бойынша жүргізілетін жұмыс үдерісі басқаларды серіктестікке тартып, рефлексия мен өзін-өзі бағалауға қатыстыратын тапсырмаларды қамтиды. Инклюзивті білім беруде мұғалімдер дамыту жұмыстарын жүргізу барысында рефлексияны, жоспар құруды, кеңес беруді біртіндеп жүзеге асыру әдісі арқылы қолдау таба алады. Ол құндылықтарды анықтау, кәсібии міндеттерді анықтау, дамыту бағдарламасын құруға арналған келісім мен кеңестер, атқарылатын жұмыстардың жоспарын құру, көшбасшылықты дамыту бойынша жұмыс және желілік қоғамдастықтағы жұмыс. Инклюзивті білім беруде еркін, өзіндік дәлел-уәждерін нанымды жеткізе білетін, сыни пікір-көзқарастары жүйелі дамыған, сандық технологияларда құзырлылық танытатын оқушы ретінде қалыптасуын қамтиды және әр оқушының әлеуеттік мүмкіндіктерін іске асырушы нәтижеге бағытталғандығын да көрсетеді.

 

Пайдаланған әдебиеттер

  1. Әлімов А. Интербелсенді әдістерді жоғары оқу орындарында қолдану. Оқу құралы. –Алматы, 2009. -328 б.
  2. Хохотва О.И. Релективті есептерді жазу және таныстырылым сөздерін дайындау бойынша әдістемелік ұсыныстар. Астана, 2013. -75 б.
  3. Педагогикалық диалог. Ақпараттық-әдістемелік журнал. Астана, №2, №3 2013.
  4. Мұғалімдерге арналған нұсқаулық. Астана, 2012. -306 б.
  5. Тренерге арналған нұсқаулық. Астана, 2012. -108 б.

 

 

0 пікірлер

Пікір қалдыру

Есім:*
E-Mail:
  • bowtiesmilelaughingblushsmileyrelaxedsmirk
    heart_eyeskissing_heartkissing_closed_eyesflushedrelievedsatisfiedgrin
    winkstuck_out_tongue_winking_eyestuck_out_tongue_closed_eyesgrinningkissingstuck_out_tonguesleeping
    worriedfrowninganguishedopen_mouthgrimacingconfusedhushed
    expressionlessunamusedsweat_smilesweatdisappointed_relievedwearypensive
    disappointedconfoundedfearfulcold_sweatperseverecrysob
    joyastonishedscreamtired_faceangryragetriumph
    sleepyyummasksunglassesdizzy_faceimpsmiling_imp
    neutral_faceno_mouthinnocent
Кодты еңгізіңіз: *
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив