11-сынып. Химиядан сабақ жоспары (§30- §35)

МГ № 162               МГ № 162              МГ № 162                МГ  № 162

Химиядан сабақ жоспары    Пән мұғалімі Сыдықбекова Т.Н.

 

Сыныбы – 11(Қ)                      сабақ реті:                              күні_______

Тақырыбы

§30. ЖМҚ  туралы  жалпы түсінік.

уақыты

Білімділік мақсаты:

дамытушылық:

 

 

тәрбиелік:

оқушыларға ЖМҚ туралы негізгі ұғымдар және терминдермен - мономер,  полимер, сополимер, полимерлерлену дәрежесі, құрылымдық буын,орташа молекулалық масса, полимерлерлердің кеңістіктік түрлері(сызықты, тармақты, торлы) туралы білімдерін жүйелеу ; полимерлерлердің формуласын құрастыру, құрылымдық буынды мономерден ажырата білу,заттарды жіктей білу, полимерлерлердің физикалық қасиеттерін түсіндіре білу, полимерлерлердің практикалық маңызын туралы білім-білік дағдыларын жетілдіру,талдау,қорытындылау біліктіліктерін дамыту;

сабақ уақытын бағалауға үйрету,еңбекқорлыққа және пәнге қызығушылығын арттыру.

 

 

Сабақ типі:

жаңа сабақ

 

Сабақ өткізілу түрі:

мұғалімнің оқушының толықтыруымен ауызша түсіндіруі, кітап,  11-ЕТЖ-1жаттығулар орындау, дәптермен жұмыс: кесте құру,негізгі ұғымдарды жазу.

 

Құралдар мен реактивтер:

Кітап,  дәптер, интерактивті тақта, ,11-ЕТЖ-1,  

 

Ұйымдастыру

кезеңі:

(Сабақтың мақсаты мен кезеңдерін анықтау.)

  -сабақта  қалыпты жұмыс істеуге мүмкіндік жасау ;

  -оқушыларды психологиялық дайындау.

Амандасу.Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру. Оқушылардың көңілін сабаққа аудару. Сабақтың  жалпы мақсатын ашу ,оны өткізу жоспарын көрсету.

1-2

Үй тапсырмасын тексеру кезеңі: 

Сабақтың  білімділік мақсаты:

-үй тапсырмасының дұрыс, толық орындалғанын тексеру ;

-білімдеріндегі кеткен кемшіліктерді,тапсырма орындау барысында қиындықтарды анықтау ;

-кеткен кемшіліктерді жою.

Айналым бойынша жаттығу тексеру.

5-7

Оқушыларды білімді ,саналы және белсенді түрде меңгеруге дайындау кезеңі:

1.Сабақ тақырыбын хабарлау.Оқушылармен біріге отырып сабақ мақсатын  айқындау.

Жаңа материалды оқып үйренудің  практикалық қажеттілігін көрсету. Оқушылардың алдына оқу проблемасын қою.Білімді жаңғырту.  (Актуализация )

Білімділік міндеттері: .

-оқушылардың  білім алуға деген    ынта-ықыласын жұмылдыру.

 -оқушыларды  білім алудың мақсаттарын анықтауға;

- оқушылардың материалды бір мезгілде қабылдауы ,ой қорытындыларын жасауы,жалпылай және жүйелей білуі.

 2.Оқыту проблемалары:

1.Білімді жаңғырту:

ЖМҚ.

Фронталды әңгімелесу:

ЖМҚ деп нені түсінесіңдер?

Полимер,  мономер, олигомер,полимерлену дәрежесі деген не?

3-4

Жаңа сабақты түсіндіру кезеңдері:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Білімділік міндеттері:  

Берілген материалды оқушылардың қабылдауын есте сақтауын қамтамасыз ету;  

- оқушылардың білімді қабылдауына,алған білімнен қорытынды шығаруға,жүйелеуге қажетті  түрлі әдіс –тәсілдерді үйрету;

- оқушылардың білімді қайта жаңғырту әдістерін қабылдауы;берілген оқу материалын өз бетінше ұғынуға ,түсініктерді ,заңдарды, анықтамаларды философиялық тұрғыдан түсінуге көмек жасау.

1.Мұғалімнің  түсіндіруі:

                                       Жаңа сабақ жоспары:   

Жоғары молекулалы қосылыстар туралы түсінік.

Макромолекула түрлері.

ЖМҚ синтездеу әдістері.

Полимерлердің қасиеті.

 Біздің өмірімізді осы күнгі полимерлер заттарсыз елестету мүмкін емес. Олар тіршілігінің барлық салаларында тұрмыста, техникада, ауыл шаруашылығында, медецинада, т.б. көптеген жерлерде табиғи материялдарды алмастырып, өмірге қажетті заттарға айналуда.

         Соңғы жылдары ғалымдар алдын ала белгіленген  қасиеттеріне мәйкес, полимерлер алудың көптеген әдістерін тауып, жетілдіру жолында табысты еңбек етуде. Қысқаша жоғары молекулалы қосылыстарды ЖМҚ немесе полимерлер деп атайды..  Полимерлер –бұлар ірі молекулалар ,ондаған, жүздеген мың молекулалардан тіпті кейде миллиондаған атомдардан тұрады:

(--СН2—СН2--)п                               (--С6Н10О5--)п

Полиэтилен                                                      крахмал

ЖМҚ алу үшін жұмсалатын шикізат,яғни мономерлер,мұнай химиясынан алынады.Полимерлер алуға жұмсалатын қаныққан көмірсутектерді мұнай және табиғи газдан бөліп алады(қанықпаған көмірсутектер мұнай және табиғи газдар құрамында болмайды) .

                           Бутан----бутилен ----синтетикалық каучук

 

МЕТАН---------ацетилен----этилен----полиэтилен

 

                           Пропан----пропен------полипропилен

Полимер алынатын заттар-мономерлер деп аталады,ал полимер молекулалары макромолекулар деп аталады.   «n» әрпі полимерлену реакциясында мономерлердің қанша молекуласының өзара әрекеттескенін көрсететін шаманы полимерлену дәрежесі деп атаймыз.Полимердің макромолекуласындағы қайталанатын атомдар тобын-құрылымдық буындар деп атайды. Полимерлену дәрежесі  тұрақты шама емес.Полимерлердің екі өкілі – полиэтилен мен полипропиленді қарастырамыз.1.Олар сызықты полимерге жатады.       

                                             Н    СН3   Н      Н      Н      СН3  Н     Н

 

                                       -----С----С-----С-----С-----С-----С-----С----С----

 

                                              Н     Н       Н     СН3     Н      Н      Н    Н

Полиэтилен (-СН2-СН2-)п- қатты, ақ  түсті, термоплпстикалық   қолға майдай сезілетін парафин тәріздес материал. Химиялық тұрақты, нашар жарық беретін  көгілдір түсті  жалынмен жанады. Оған қышқылдар, сілтілер, тотықтырғыштар әсер етеді. Суды, газды онша өткізбейді. Сондықтан азық-түлікті орайтын материялды өндіруге, жұқа қабат жылыжайларды қаптауға және  үсіктен сақтау үшін жеміс-жейдектерді, көшеттерді жабуға қолданылады. Сондай-ақ полиэтилан химиялық қондырғылар үшін тетіктер, түтіктер құбырлар жасалады және ұй тұрмысына қажетті ыдыстар жасауға қолданылады. Полиэтиленнің жоғары және төменгі қысымда алынатын түрлері болады. Алғашқысынан жасалған материялдар 60-700С-қа шыдаса, соңғысынан 1000С-қа дейін шыдайтын бұйымдар жасайды.   

Бұл құрылыс стереорегулярлы деп аталды,себебі радикалдар хаосты түрде –тізбектің екі жағында орналасқан.Ғалымдар полимердің құрылысы  стереорегулярлы болса ,онда сапасының да жақсы болатынын дәлелдеген.       

        Н     СН3   Н     СН3   Н     СН3  Н     Н

  -----С----С-----С-----С-----С-----С-----С----С----

        Н     Н       Н     Н        Н     Н      Н      Н

Бұл мысалдар А.М.Бутлеров қағидасы бойынша заттардың қасиеттері олардың құрылысына тәуелді екенін тағы да дәләлдейді.

2.ЖМҚ құрылыстарының күрделілігіне байланысты полимерлердің массасы деген ұғымның өзіндік ерекшеліктері бар,жоғары және төменгі деген сөздер тек салыстыру үшін қолданылады. Егер салыстырмалы молекулалық массасы  500-ден төмен болса төменгі молекулалы қосылыстар, 5000-нан жоғары болса жоғары молекулалы қосылыстар деп аталады.Егер массасы 5000-нан төмен,бірақ  500-ден жоғары болса, онда  олигомер деп аталады.

 

**********   Полимер макромолекуласымынадай түрде болады:

 

Сызықты                   тармақты                   торлы(кеңістіктік)

                      

Молекула түрі

Бойынша полимерлерді 2 топқа бөлеміз :

  сызықты  (жіп тәрізді)  және  тримерлі (үш өлшемді).

            Тримерлі полимерлерде сызықты молекулалар бір-бірінмен  паралель бағытта,яғни бір-бірімен торкөз түзе  жатады.Мұндай торкөздердің үш өлшемі:биіктігі,ұзындығы,ені болады

Конструк-циялық пластиктер

Эластомерлер

Талшықтар мен жіптер

Қабыршақтар,

бояулар, лактар,

Пластмасса-лар – бұлар қатты заттар-бөліну беріктігі 50-200кг/  кв.см

Каучук,  резина бұлар жақсы иіледі, созылады,деформацияға төзімді.

Барлық мата тоқылытын талшықтар.Бір-бірінен айырмашылыы өте көп. 

Бұндай материалдарға түр беру мүмкін емес..

 

*********ЖМҚ синтездеу әдістері: поликонденсация және полимерлеу.  Төменгімолекулалы қосылыстарды біріктірудің үш әдісі бар:

-қанықпаған көмірсутектерде қос байланыстың үзілуі немесе циклдің ашылуы;

- эфирлік байланыстардың түзілу есебінен;

- амидтік байланыстардың түзілу есебінен;.

Қоршаған ортаны әртүрлі өндіріс қалдықтарынан

қорғау!!!!!!!!!!!!

*********ЖМҚ қасиеттері:

          Пластикалық массалар дегеніміз- табиғи және синтетикалық үлкен молекулалы қосылыстар негізінде жасалатын, жоғары температура мен қысым әсерінен әр түрлі пішінге келіп, суығаннан кейін оны сақтай алатын  материалдар. Пластмассаларды температураға әсеріне қарай: термопластикалық және термореактивті деп бөледі.

         Термопластикалық пластмассалар- сызықтық полимерлер, олар жеңіл балқиды, қайта балқыту арқылы әр түрлі пішімге келтіруге болады. Мысалы, полиэтилен.

        Термореактивті пластмассалар- торлы құрылымды полимерлер. Жеке молекулалы тізбектері арасында берік байланыстары бар, қиын балқиды, қайта қалпына келмейді. Мысалы, фенолформальдегид шайыры.

        Пластмассалар арзан, көп кездесетін материалдардан өндіріледі, олардан түрлі бұйымдар жасауға болады. Пластмассалар материалға әр түрлі сапалық қасиет беретін құрамдас бөліктерден тұрады. Олар үшін  негізгі полимер заттары-  баиланыстырушы болып табылады. Ал материялдың көлемін үлкейтіп , құнын арзандатып, механикалық беріктігін арттыратын заттар (мысалы, бор, каолин (саз), күйе, т.б.) толықтырғыштар деп, пластикалығын (майысқақтығын) арттыратын , морттығын жойатын заттар  жұмсартқыштар (пластификатор) деп аталады. Сондай-ақ өңдеген кезде пластмассаның қасиеттерін сақтап қалатын тұрақтандырғыштар , материялға өң, түс беретін бояғыштар да қосылады.

          Пластмассалар материялдар мен ағаштардың орнына қажет материял ретінде кең түрде қолданылады. Солардың кейбіреулеріне тоқталайық.

          Полиэтилен (-СН2-СН2-)п- қатты, ақ  түсті, термоплпстикалық   қолға майдай сезілетін парафин тәріздес материал. Химиялық тұрақты, нашар жарық беретін  көгілдір түсті  жалынмен жанады. Оған қышқылдар, сілтілер, тотықтырғыштар әсер етеді. Суды, газды онша өткізбейді. Сондықтан азық-түлікті орайтын материялды өндіруге, жұқа қабат жылыжайларды қаптауға және  үсіктен сақтау үшін жеміс-жейдектерді, көшеттерді жабуға қолданылады. Сондай-ақ полиэтилан химиялық қондырғылар үшін тетіктер, түтіктер құбырлар жасалады және ұй тұрмысына қажетті ыдыстар жасауға қолданылады. Полиэтиленнің жоғары және төменгі қысымда алынатын түрлері болады. Алғашқысынан жасалған материялдар 60-700С-қа шыдаса, соңғысынан 1000С-қа дейін шыдайтын бұйымдар жасайды.

           Полипропилен (-СН-СН2-)п-  полиэтиленген көбірек ұқсас.

                                            |

                                         СН3

         Ақ түсті, қолға майдай сезілетін, термопластикалы материал. Полиэтиленнен айырмашылығы-  анағұрлы жоғары температурада (160-1700С) жұмсарады, әрі беріктеу. Полипропиленнен аса берік оқшаулағыштар, түтіктер, машина тетіктері, химиялық құралғылар жасайды. Берік болғандықтан, қажалуға төзімді арқан, тор, техникалық мата алуға қолданады.

            Поливинилхлорид (-НC-СН2-)п- термопластикалық материял.                                        

                                                        СI

           Қышқыл, сілті әсерлеріне төзімді, диэлектрлік қасиеті жақсы, механикалық беріктігі жоғары, жоғары, жанбайды. Қыздырған кезде оңай ыдырап, хлорсутек бөледі. Поливинихлорид негізінде  екі пластмасса алады: винипласт және пластикат. Винипластан химиялық төзімді түтіктер, аккумулятор ыдысын, т.б. заттар, ал пластикаттан линолеум, жасанды тері, клеенка, су өткізбейтін бұйымдар, су астында қолданылатын кабельдер  және оқшаулағыштар жасайды.

         Жоғарыда  таныстырылған пластмассалардан басқада түрлері көп және халық шаруашылығында кең түрде қолданылады.

         Біздің елімізде Ақтау пластмасса заводында полистирол және полистиролды полимерлер түрлерін, ал Атыраудағы химия заводы басқа да констукциялық полимерлер шығарса, «Ақтөбе химпласт» өндірістік бірлестігі 100-ден астам әр түрлі өнімдер өндіреді.

 

Жаңа сабақты қалай қабылдағанын

алғашқы тексеру кезеңі:

Білімділік мақсаты:

1.  - оқылған материалды оқушылардың дұрыс меңгергенін анықтау;

    -алғашқы берілген түсінікте кеткен кемшілікті анықтау;

    - кеткен кемшілікті жою жұмыстары; -

1.Дәптермен жұмыс:  негізгі ұғымдарды жазу.

20-22

 

 

Білімді қорытындылау және жүйелеу:   

-тапсырмаларды оқушылар өз бетінше орындайтындай дәрежеге жеткізу;

-оқушылар білімі мен сыныптың ерекшелігіне қарай отырып тапсырманың күрделілігін анықтау;

1. 11-ЕТЖ-1  жұмыс істеу №  12-1  -  12-9 .   ( 21бет)        

 

Білімді тексеру және өз бетінше тексеру кезеңі: 

-оқушылардың өтілген материалды қаншалықты дұрыс  меңгергенін анықтау;

Оқушылардыңіс-әрекеті мен біліміндегі олқылықтарды анықтау.Кеткен олқылықтардың   себебін анықтау.

-оқушылардың өзін –өзі бағалау қабілеттерін дамытуға жағдай жасау

1. Жаттығу тексеру.

3-4

Үй тапсырмасын беру кезеңі:

 

 

 

Білімділік міндеттері:

-оқушыларға  үй тапсырмасының берілу мақсаты ,мазмұны шығарылу жолы түсінікті болуын қамтамасыз ету

1. Үй тапсырмасын орындауға берілетін нұсқаулар.

  параграф  30- оқу;  №7-10 жатт. Жазбаша. (143-бет);  

2.Дәптерге жазғандарын тексеру .

 

1-2

Сабақ қорытындысын шығару кезеңі.

- жекелеген оқушылар мен сынып жұмысына баға беру.Сабақтың кемшілігі мен қорытындысын шығару. Баға қою.  

1-2

  Рефлексия кезеңі:

Білімділік міндеттері:

-оқушы мен мұғалім арасындағы дұрыс қарым қатынасты тудыру.

-оқушылардыңөзін өзі басқару және басқа адамдармен дұрыс қарым –қатынас принципін үйрету.

 

1-2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

МГ № 162               МГ № 162              МГ № 162                МГ  № 162

 

Химиядан сабақ жоспары  Пән мұғалімі Сыдықбекова Т.Н.

 

Сыныбы – 11(Қ)                      сабақ реті:                              күні________

Тақырыбы

§31. Нәруыздар.  

Лабораториялық тәжірибе  № 17 «Белоктардың түсті реакциялары»

уақыты

Білімділік мақсаты:

дамытушылық:

 

 

тәрбиелік:

оқушыларға ,белоктар ,нуклеин қышқылдары ,түсті реакциялар,белоктардың денатурациясы,гидролизі, белок мысалында табиғи полимерлер туралы білімдерін тереңдету, құрамы туралы білімдерін кеңейту,құрылысы,полипептидтердің қасиеттері;

микробиологиялық өнеркәсіптің жұмысымен таныстыру,белоктарды синтездеудің химиялық,биологиялық әдістерімен,синтетикалық азық-түлік өндірумен таныстыру;

талдау,қорытындылау біліктіліктерін дамыту, жүйелей білу,  құрылысын түсіндіре білу,дағдыларын ары қарай қалыптастыра отырып дамыту,есте сақтау қабілеттерін дамыту;

сабақ уақытын бағалауға үйрету,еңбекқорлыққа және пәнге қызығушылығын арттыру.

 

Сабақ типі:

жаңа сабақ

 

Сабақ өткізілу түрі:

мұғалімнің түсіндіруі (ауызша), кітаппен өз бетінше жұмыс , 11-ЕТЖ-1 жаттығулар орындау

 

Құралдар мен реактивтер:

Кітап,  дәптер, интерактивті тақта,видеофрагмент көрсету 11-ЕТЖ-1   

 

Ұйымдастыру

кезеңі:

(Сабақтың мақсаты мен кезеңдерін анықтау.)

  -сабақта  қалыпты жұмыс істеуге мүмкіндік жасау ;

  -оқушыларды психологиялық дайындау.

Амандасу.Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру. Оқушылардың көңілін сабаққа аудару. Сабақтың  жалпы мақсатын ашу ,оны өткізу жоспарын көрсету.

1-2

Үй тапсырмасын тексеру кезеңі: 

Сабақтың  білімділік мақсаты:

-үй тапсырмасының дұрыс, толық орындалғанын тексеру ;

-білімдеріндегі кеткен кемшіліктерді,тапсырма орындау барысында қиындықтарды анықтау ;

-кеткен кемшіліктерді жою.

1.ТҚ.алғашқы  нұсқау беру.

5-7

Оқушыларды білімді ,саналы және белсенді түрде меңгеруге дайындау кезеңі:

1.Сабақ тақырыбын хабарлау.Оқушылармен біріге отырып сабақ мақсатын  айқындау.

Жаңа материалды оқып үйренудің  практикалық қажеттілігін көрсету. Оқушылардың алдына оқу проблемасын қою.Білімді жаңғырту.  (Актуализация )

Білімділік міндеттері: .

-оқушылардың  білім алуға деген    ынта-ықыласын жұмылдыру.

 -оқушыларды  білім алудың мақсаттарын анықтауға;

- оқушылардың материалды бір мезгілде қабылдауы ,ой қорытындыларын жасауы,жалпылай және жүйелей білуі.

 2.Оқыту проблемалары:

Белоктар

1.Білімді жаңғырту:

Фронталды әңгімелесу:

  • Аминқышқылдарын алу әдістерін мен қолданылуын атаңдар?
  • Биология курсынан белоктар туралы не білесіңдер?

3-4

Жаңа сабақты түсіндіру кезеңдері:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Білімділік міндеттері:  

Берілген материалды оқушылардың қабылдауын есте сақтауын қамтамасыз ету;  

- оқушылардың білімді қабылдауына,алған білімнен қорытынды шығаруға,жүйелеуге қажетті  түрлі әдіс –тәсілдерді үйрету;

- оқушылардың білімді қайта жаңғырту әдістерін қабылдауы;берілген оқу материалын өз бетінше ұғынуға ,түсініктерді ,заңдарды, анықтамаларды философиялық тұрғыдан түсінуге көмек жасау.

1.Мұғалімнің 11-Б-5 қолданып түсіндіруі:

      Белоктар- молекулалары әр түрлі аминқышқылдарының қалдықтарынан құралған күрделі табиғи полимерлер (биополимерлер).

    Белоктар- өсімдіктер, жануарлар және адам тіршілігіндегі аса маңызды заттар. Олар организмде тіршілік үшін маңызы зор қызметтерді атқарады. Клетка цитоплазмасы, ядролар, терінің сыртқы қабаты, ми, жүйке, бұлшық ет, шаш, жүн, тұйақ, мүйіз, қан, т.б. негізінен, әр түрлі белоктардан құралған.

       Осы айтылғандардан белоксыз тіршілік жоқ екенін білуге болады. Неміс филосыфы Ф.Энгельстің айтуы бойынша: «Тіршілік дегеніміз- белокты денелердің өмір сүру тәсілі».

       Белоктар- сыртқы түрі, физикалық түрі, құрылымы, атқаратын қызметтері қандай алуан болса, өздері де соншама әр түрлі болады.

       Белоктар- тірі организмдердің әр түрлі физикалық-химиялық процестер жүретін энергия көзі болып есептеледі. Әрбір белок белгілі бір қызмет атқарады. Организмде жүретін әрбір реакцияның өзіне тән жеке  белок өршіткіші болады.

       Сонымен белоктар Жер бетіндегі бүкіл тіршіліктің негізін және организмде әр алуан қызметтерді атқарады.

14-кесте

Белоктардың организмдерде атқаратын қызметтері.

Серпімділік

Клетканың құрылыс материалы

Мысалы, коллаген, қабықша, мембраналық белоктар

Тасымалдаушы

Әр түрлі заттарды тасымалдайды

Мысалы, гемоглабин (О2, СО2 тасымалдау)

Қорғағыштық

Бөтен заттарды зиянсыздандырады

Мысалы, қан сары суының γ-глобині

Энергетикалық қуат көзі

Организмді энергиямен қамтамасыз етеді

1г белок ыдырағанда, 17,6 кДж энергия босайды

Катализдік

Организмдегі химиялық реакциялардың жүрісін тезднтеді

Барлықферменттердің табиғаты белоктық. Мысалы, рибонуклеаза

Жиырылғыштық

Организм мен клетқаларға тән барлық қозғалыстарды атқарады

Мысалы,миозин (бұлшық ет белогы)

Реттеушілік

Алмасу процесін реттейді

Гормондар,мысалы,инсулин (глюкоза алмасуы.)

Белоктардың гидролиздену реакциясы нәтижесінде оның әр түрліά-аминқышқылы  қалдықтарынан тұратыны анықталды. Олардың кейбіреулері мыналар:

H2N-CH2-COOH                          глицин                     

CH3-CHNH2-COOH                    аланин

HS-CH2-CHNH2-COOH              цистеин

HOCH2-CHNH2-COOH               серин

C6H5-CH2-CHNH2-COOH           фенилаланин

ά-Аминқышқылдарын жалпы түрде R-CHNH2-COOH деп белгілейміз, радикалдар құрамына ашық тізбектер, тұйық тізбектер және әр түрлі функционалды топтар- SH,-OH,-COOH,-NH2, т.б. кіруі мүмкін.

    Аминқышқылдары  пиптиттік байланыс арқылы байланысатындықтан, белоктарды табиғы полипептидтер деп қарастырады:

...-N-CH-C-N-CH—C-N-CH-C-N-CH-C-…

     H   R  O  H  R1     O H  R2  O  H   R3 O

       Осындай ретпен түзілген полипептид тізбегінің кейбір бөліктері өз ішінде немесе тізбектер арасында өз ара қосымша дисульфиттік байланыстармен байланысады. Оларды дисульфиттік көпірше (-S-S-) деп атайды.

        Белок молекулаларының құрылысы.Организмде де әр түрлі маңызды қызметтер атқаратын белоктардың құрылысы да бір-біріне мүлде ұқсамайды. 

       Белоктың  бірінші реттік – бұл полипептид тізбегіндегі аминқышқылдарының саны мен ретін көрсетеді. Белок молекулаларының  полипептидтік теориясын ХХ ғасырдың басында  неміс химигі Э.Фишер  ұсынған болатын. Адам организмінде 1000-нан аса белок түрлері болса, оның барлығы да бізге белгілі 20 шақты аминқышқылынан құрылған. Бір белок молекуласын түзуге 50-ден 105 –не дейін аминқышқылдарының қалдықтары қатысады.

        Бірінші реттік құрылымы 1954 жылы белгілі болған алғашқы белоктардың бірі- инсулин  гормынының ( қандығы қант мөлшерін  реттейді) макромолекуласы 2 полипептид тізбегінен (біреуінде 21 аминқышқылының, екіншісінде 30 аминқышқылының қалдығы бар,)  Мr (инсулин) =5700) тұрады.

       Екінші белок рибонуклеаза ферментінің бірінші тізбегінде 124   аминқышқылының, екінші тізбегінде 30 аминқышқылының қалдығы бар және Mr=1500 шамасында болады.

        Белоктың екінші реттік құрылымы – бұл СО және NH топтары әсерінен түзілетін сутектік байланыстар есебінен полипептид тізбегінің ά- оралмаға оралуы. Барлық пиптидтік топтарда сутектік байланыстар түзілу мүмкіндігі жоғары болғандықтан, екінші реттік құрылым тұрақты болады.

       Белоктардың екінші реттік құрылымын 1951 жылы американдық химик Л.Полинг анықтаған.

       Белоктардың үшінші реттік құрылымы – оралманның кеңістіктегі түрліше түйін түзек конфигурациялануы. Кеңістіктегі осы құрылым белоктардың коптеген физикалық, химиялық және негізгі биологиялық қасиеттерін анықтайды. Ол көмірсутек радикалдарының гидрофобтық, сондай-ақ сутектік,  дисульфиктік, иондық байланыстар есебінен ұсталады.

        Белоктардың төртінші реттік құрылымы бірнеше плипептид тізбегінің сутекті байланыстар көмегімен бірігуінен жасалатын түзіліс. Мысалы, гемоглобин- глобин белогының 4полипептид тізбегіндегі қанға қызыл түс беретін күрделі белок. Әрбір гемнің құрамында бір молекула оттекті  байланыстыратын екі валентті темірдің бір атомы бар. Осылайша оттекті байланыстыратын гемоглобин оксигемоглобин деп аталады және ол 4 молекула оттекті тасымалдайды. Ал ұлпалардан полипептед тізбегіндегі аминтоптары өздеріне көмірқышқыл газын байланыстырып алып шығады.                            15 кесте

Белок молекулаларының төрт құрылымының сипаттамасы.

Белок молекуласының құрылымы

Құрылымның сипаттамасы

Құрылымды анықтайтын байланыс түрі

Кеңістіктегі бейнесі

Біріншілік- сызықтық

Полипептид тізбегіндегі аминқышқылдарының кезектесіп орналасуы

Пептиттік байланыс

-NH-CO-

 

Екіншілік оралма тәрізді

Полпептидтік сызықтық тізбектің оралмаға оралуы

Молекулаішілік сутектік байланыс

CO.HNCO…HN

 

Үшіншілік- түйін тәрізді

Екіншілік оралманың түйін түзуі

Дисульфиттік және иондық байланыстар

 

Төртіншілік- күрделі түйіншек тәрізді

Бірнеше полипептид тізбектерінің     түйін-шектеліп күрделі қосылыс     түзуі

Молекула аралық сутектік байланыс,электростати-калық тартылу

 

 

      Физикалық қасиеттері. Атқаратын қызметтері сияқты қасиеттері де әр түрлі. Бір белоктар коллоид ерітінді түзе суда ерісе (жұмыртқа белогы), екінші біреулері тұздардың сұйылтылған ерітіндісінде ериді, ал үшіншілері мүлде ерімейді (жабын ұлпаларының белоктары).

        Қыздырудан ауыр металл тұздарының және қышқылдардың  әсерінен радиоактифтік әсерлерден белоктардың үшінші және екінші реттік құрылымы бұзылады, бұл құбылыс  денатурациялану деп аталады. Мысалы, жұмыртқаның пісуі, қауырсынның және еттің күюі. Денатурацияланған белок қайта қалпына келмейді.

       Химиялық қасиетері.  Белоктардың аминқышқылдарының  қалдықтарында әр түрлі химиялық реакцияларға қабілетті функционалық топтар жеткілікті. Олар тотығу-тотықсыздану, эфирлену, алкилдену, нитрлену риякцияларына қатысады, сондай-ақ екі дайлы болғандықтан, қышқылдармен және негіздермен тұз түзеді.

       Ортаның белгілі бір рН мәнінде белоктың молекуласындағы оң және теріс заряттар саны тең болып, бейтарап күйге келеді. Бұл кезде олардың суда ерігіштігі де төмен болады және ол- белоктың ең негізгі қасиеттерінің бірі. Осындай электірбейтарп күйде ерігіштігінің төмен болуына сүйеніп, технологияда белокты заттарды бөліп алады.

Ø  Белоктардың маңызды қасиеттеріне олардың гидролизі жатады:

                O  H        O H              O

                 ||   |          ||   |            ⁄⁄

H2N-CH2-C-N-CH-C-N-CH-C      +3H2O н+

                                 |              |      \

                         CH3        CH2   OH

                                          |

                                        SH

 

      H2N-CH2-COOH-H2N-CH-COOH-H2N-CH-COOH

        Глицин                        |                           |                   

                                            CH3                      CH2

                                          аланин                    |            

                                                                          SH цистеин

                                                                   

Гидролиз реакциясының ақырғы өнімдері-20 ά-аминқышқылдары.

Ø  Белоктар екідайлы қосылыстар, сондықтан қышқылдармен де, сілтілермен де әрекеттесіп, екіншілік және үшіншілік құрылымдары арқылы қайтымсыз денатурацияланады:

  

Белок          спирт,   ауыр металл тұздары                 Екіншілік, үшіншілік

ерітіндісі       сілті, қышқыл, УК сәулелер            құрылымы өзгерген белок.         

                                      t0 , γ-сәулелер

 

      Белок молекулалары өздерінің екідайлы қасиеттерінің арқасында артық сутек  катиондарын немесе гидроксид- аниондарын байланыстырып, организмде бейтарап ортаға жақын тұрақты қышқылдық ортаны сақтап тұруға көмектеседі. Мұндай  ерітінділер буферлік деп аталады. Бұл қасиетті биологиялық сұйықтарда рН-ты тұрақты ұстау үшін өте маңызды.

Ø  Жануы.  Белоктар азот, көмірқышқыл газы, су және т.б. заттарды түзіп жанады. Жанған кезде күйген қауырсынның иісі сезіледі.

 

Лабораториялық тәжірибе  № 17 «Белоктардың түсті реакциялары»                                                           

      Ксантопротеин реакциясы. Белоктарды анықтау үшін олардың түсті рекциялары қолданылады. Оның біреуі ксантопротеин реакциясымен 9- сыныпта танысқансыңдар. Құрамында бензол ядросы бар белоктар  концентрациялы азот қышқылымен сары түс («ксанто»-сары, «протеин»-белок) береді.

      Биурет реакциясы. Сілтідегі мыс (II)  гидрокциді ерітіндісімен  белокқа әсер еткенде, ашық күлгін түс пайда болады.

      Цистин реакциясы. Құрамында күкірті бар  белоктардың қорғасын ацетаты және сілтімен қосып қыздырғанда, қорғасын сульфидінің қара тұнбасы түзіледі.

                 

                      Хабарлама №1:       Белоктардың организмдегі өзгерісі.

 Белоктар- аса маңызды тағамдық заттар (ет, жұмыртқа, сүт, нан, т.б.) құрамында болғандықтан, ас қорыту жолдарында ферменттер әсерінен аминқышқылдарыны дейін ыдырап, гидролизденеді. Аминқышқылдары ішек қабырғалары арқылы қанға өтеді. Олар адам немесе жануарлар организмге тән белогын түзеді. Кейбіреулері тотығып, ең ақырғы өнімдерге (мочевина СО2, НО2, т.б.) дейін ыдырап , энергия бөледі.

      

                      Хабарлама №2:       Белокткардың синтездеу проблемасы. Белок синтездеу проблемасының теориялық та, практикалық та маңызы бар. Бірақ қазіргі уақытқа дейін белок синтезі толықтай іске аспай отыр. Оның себебі, белок молекулаларының күрделі құрылымда болуында. Белок  молекулаларын синтездеуге әрекет жасаған ғалымдардың сәтсіздіктерінің себебі осында болуы да мүмкін.  Белок молекулаларының үздіксіз өзгеруін басқаратын    заңдылықтарды түсіну – қазіргі ғылымның ең басты міндеттерінің бірі.

       Белоктың құпия сырын ашу көптеген вирус ауруларын жеңуге мүмкіндік береді, жаңа химиялық талшықтар мен пластмассалар жасауға, тамақ және химия өнеркәсібінде жаңа өндіріс процестерін ойлап табуға көмектеседі.

       Ең алғаш рет қарапайым белокты заттар- гипофиздік гормондары вазопрессин мен окситоцин алынды.  Одан басқа белок синтездеуге аса зор табыстарға инсулин мен рибонуклеазаны алу жатады. Қазіргі замандағы органикалық химия ғылымы алдындағы маңызды міндеттердің бірі- синтетикалық тағам жасау проблемасы. Соның ішінде белоктық тағам түрлерін алу бірінші кезекте тұр, себебі көмірсулармен біз ауыл шаруашылығы өнімдері толық қамтамасыз етеді. Бұл салада академик А.Н.Несмеянов бастаған ғалымдар тобы жұмыс істеп, біраз жетістіктерге жетті. Мысалы, сапасы жөнінен табиғи түрінен кем соқпайтын қара  уылдырық синтездеп алынды.

      Ғалымдар биосинтез бен клеткалардан болатын процестердің заңдылықтарын толық меңгерген кезде жасанды жолмен белоктар алу мәселесі де толық шешілгені сөзсіз

Маңызы:

Инсулин,  соматотропин,  гендік инженерияның фактор 8- өнімі.  Көбею және тірі организмнің дамуы,тұқым қуалаушылық,зат алмасу, өзгергіштік нуклеин қышқылдарынмен байланысты.

 

ЖОҒАРЫ ДЕҢГЕЙЛІ ОРГАНИЗМДЕ БЕЛОК СИНТЕЗІ

v  Белоктың құрылымы жөнінде ДНҚ-ға көшірілген ақпарат а-РНҚ-ға (ақпараттық) беріледі.

v  Ақпараттық а-РНҚ бөлек молекуласындағы аминқышқылдарының ретін анықтайтын кодондарды жасуша ядросынан синтез жүретін рибосомаға тасып апарады.

v  Тасымалдаушы т-РНҚ-тың жасуша ситоплазмасындағы аминқышқылдарын жинап, рибосомаға жеткізеді.

v  т-РНҚ молекулалары а-РНҚ-ның тиісті кодондарын танып, олармен антикодондар арқылы байланысады. Антикодандағы гуанин Г годандағы цитозинді Ц «таниды » (немесе керісінше), дәл осылай аденинді А және урацилді У негіздерде бірін-бірі тауып орналасады. Сондықтан, мысалы, антикодан ЦГГ кодон ГЦЦ-ға қосылады.

v  Аминқышқылдары бір-бірне жалғасқан соң т-РНҚ басқа аминқышқылдарын әкелу үшін рибосомадан цитоплазмаға кетеді.

v  Рибосома жасушадағы белок түзілуін катализдейді. Ол рибосомалық  р-РНҚ-мен байланысқан бірнеше белок молекулаларынан тұратын күрделі түзіліс,  рибосома жасуша сұйықтығынан а-РНҚ-ны  кездестіргенде, оның бойымен бірге ілесіп, коттарды санап, аминқышқылдарының құрылысын реттейді.

v  Сөйтіп, рибосомалар- белок молекулаларын «өндіретін» өзгеше бір «фабрика» сияқты. Олардың өнімділігі таңғаларлықтай: 350 аминқышқылынан тұратын полипептидті бар болғаны 10 секундта түзеді!

    Белоктар- молекуласының құрамы мен құрылысы өте күрделі  пиптидті   байланыстар арқылы байланысқан жоғары молекулалы қосылыстар. Белоктың құрылысы төрт түрлі  құрылыммен анықталады.

Полипептидтік теория ашылғаннан бері белоктық қасиеттері бар полипептидтер синтезделіп, жемдік қоспа, дәрі-дәрмек ретінде қолданылып жүр.

15-20

Жаңа сабақты қалай қабылдағанын

алғашқы тексеру кезеңі:

Білімділік мақсаты:

1.  - оқылған материалды оқушылардың дұрыс меңгергенін анықтау;

    -алғашқы берілген түсінікте кеткен кемшілікті анықтау;

    - кеткен кемшілікті жою жұмыстары; -

1.Дәптермен жұмыс:

Қандай қосылыстар гетероциклді деп аталады?

Бензол және пиридиннің қандай ұқсатығы мен айырмашылығы бар?

Пиридин неге негіздік қасиет көрсетеді,  ал пиррол – жоқ?

20-22

 

 

Білімді қорытындылау және жүйелеу:   

-тапсырмаларды оқушылар өз бетінше орындайтындай дәрежеге жеткізу;

-оқушылар білімі мен сыныптың ерекшелігіне қарай отырып тапсырманың күрделілігін анықтау;

11-ЕТЖ-1 жұмыс істеу,  №10-65 , 10-59 ,10-60,206 бет. 11-ДДТ-12          

 

Білімді тексеру және өз бетінше тексеру кезеңі: 

-оқушылардың өтілген материалды қаншалықты дұрыс  меңгергенін анықтау;

Оқушылардыңіс-әрекеті мен біліміндегі олқылықтарды анықтау.Кеткен олқылықтардың   себебін анықтау.

-оқушылардың өзін –өзі бағалау қабілеттерін дамытуға жағдай жасау

1. Жаттығу тексеру.

Этан        этил спирті       сірке альдегиді       сірке қышқылы         хлорсірке

          қыщқылы        аминсірке қышқылы        полипептид

3-4

Үй тапсырмасын беру кезеңі:

 

 

 

Білімділік міндеттері:

-оқушыларға  үй тапсырмасының берілу мақсаты ,мазмұны шығарылу жолы түсінікті болуын қамтамасыз ету

1. Үй тапсырмасын орындауға берілетін нұсқаулар.

 2.Дәптерге жазғандарын тексеру .

Үй тапсырмасын орындауға нұсқау беру

 параграф  31- оқу;  № 7-9- жатт. Жазбаша. (150-бет); 

1-2

Сабақ қорытындысын шығару кезеңі.

- жекелеген оқушылар мен сынып жұмысына баға беру.Сабақтың кемшілігі мен қорытындысын шығару. Баға қою.  

1-2

  Рефлексия кезеңі:

Білімділік міндеттері:

-оқушы мен мұғалім арасындағы дұрыс қарым қатынасты тудыру.

-оқушылардыңөзін өзі басқару және басқа адамдармен дұрыс қарым –қатынас принципін үйрету.

1-2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

МГ № 162               МГ № 162              МГ № 162                МГ  № 162

 

Химиядан сабақ жоспары    Пән мұғалімі Сыдықбекова Т.Н.

 

Сыныбы – 11(Қ)                      сабақ реті:                              күні_______

Тақырыбы

§32.Нуклеин қышқылдары.

 

уақыты

Білімділік мақсаты:

дамытушылық:

 

 

тәрбиелік:

оқушыларға ,белоктар ,нуклеин қышқылдары ,түсті реакциялар,белоктардың денатурациясы,гидролизі, белок мысалында табиғи полимерлер туралы білімдерін тереңдету, құрамы туралы білімдерін кеңейту,құрылысы,полипептидтердің қасиеттері;

микробиологиялық өнеркәсіптің жұмысымен таныстыру,белоктарды синтездеудің химиялық,биологиялық әдістерімен,синтетикалық азық-түлік өндірумен таныстыру;

талдау,қорытындылау біліктіліктерін дамыту, жүйелей білу,  құрылысын түсіндіре білу,дағдыларын ары қарай қалыптастыра отырып дамыту,есте сақтау қабілеттерін дамыту;

 

сабақ уақытын бағалауға үйрету,еңбекқорлыққа және пәнге қызығушылығын арттыру.

 

 

Сабақ типі:

жаңа сабақ

 

Сабақ өткізілу түрі:

мұғалімнің түсіндіруі (ауызша), кітап,  жаттығулар орындау 11-Б-5 көру,хабарлама.

 

 

Құралдар мен реактивтер:

Кітап,  дәптер, интерактивті тақта,видеофрагмент көрсету 11-Б-5,11-ЕТЖ-1,   М.А.Айтхожин туралы хабарлама 

 

Ұйымдастыру

кезеңі:

(Сабақтың мақсаты мен кезеңдерін анықтау.)

  -сабақта  қалыпты жұмыс істеуге мүмкіндік жасау ;

  -оқушыларды психологиялық дайындау.

Амандасу.Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру. Оқушылардың көңілін сабаққа аудару. Сабақтың  жалпы мақсатын ашу ,оны өткізу жоспарын көрсету.

1-2

Үй тапсырмасын тексеру кезеңі: 

Сабақтың  білімділік мақсаты:

-үй тапсырмасының дұрыс, толық орындалғанын тексеру ;

-білімдеріндегі кеткен кемшіліктерді,тапсырма орындау барысында қиындықтарды анықтау ;

-кеткен кемшіліктерді жою.

5-7

Оқушыларды білімді ,саналы және белсенді түрде меңгеруге дайындау кезеңі:

1.Сабақ тақырыбын хабарлау.Оқушылармен біріге отырып сабақ мақсатын  айқындау.

Жаңа материалды оқып үйренудің  практикалық қажеттілігін көрсету. Оқушылардың алдына оқу проблемасын қою.Білімді жаңғырту.  (Актуализация )

Білімділік міндеттері: .

-оқушылардың  білім алуға деген    ынта-ықыласын жұмылдыру.

 -оқушыларды  білім алудың мақсаттарын анықтауға;

- оқушылардың материалды бір мезгілде қабылдауы ,ой қорытындыларын жасауы,жалпылай және жүйелей білуі.

 2.Оқыту проблемалары:

Нуклеин қышқылы

1.Білімді жаңғырту:

Фронталды әңгімелесу:

  1. Белоктар неге жоғары молекулалы қосылыстарға жатады?
  2.  Белоктардың құрамы неден тұрады?
  3. Белоктардың маңызы және атқаратын қызметтері қандай?
  4. Денатурациялану қандай құбылыс?
  5. Белоктардың неше түрлі құрылымы бар?

6.Белоктардың физикалық және химиялық қасиеттеріне мысалдар келтіріңдер.

7.Белоктардың қандай сапалық реакциялары бар?

8.Белокты синтездеу проблемасының теориялық және практикалық маңызы қандай?

9.Глицин, аланин қышқылдарынан пептид  тізбегін құрастырыңдар?

3-4

Жаңа сабақты түсіндіру кезеңдері:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Білімділік міндеттері:  

Берілген материалды оқушылардың қабылдауын есте сақтауын қамтамасыз ету;  

- оқушылардың білімді қабылдауына,алған білімнен қорытынды шығаруға,жүйелеуге қажетті  түрлі әдіс –тәсілдерді үйрету;

- оқушылардың білімді қайта жаңғырту әдістерін қабылдауы;берілген оқу материалын өз бетінше ұғынуға ,түсініктерді ,заңдарды, анықтамаларды философиялық тұрғыдан түсінуге көмек жасау.

1.Мұғалімнің 11-Б-5 қолданып түсіндіруі:

    Нуклеин қышқылдары – макромолекулалы  мононуклеотидтерден тұратын табиғи жоғары молекулалы қосылыстар.

      Нуклеин қышқылдарын  полинуклеотидтер немесе биополимерлер деуге де болады. Оларды алғаш рет 1868 жылы Швейцария дәрігері Ф.Мишер клетка ядросынан анықтады.Нуклеин қышқылдарының салыстырмалы молекулалық массалары 104нен 1010-не дейінгі аралықта болады.

     Нуклеин қышқылдарын толық гидролиздегенде, азотты гетероцикілді негіздер (пиримидинді және пуринді) пентоза моносохариді (дезоксирибоза немесе рибоза) және фосфор қышқылының қоспасы түзіледі.

     Енді мононуклеотид құрамына кіретін осы құрауыштарды қарастырайық.

Ø  Гетероциклді азотты негіздер.

      Пиримидинді негіздер құрамында 2 атом азоты бар алтымүшелі гетероцикл  пириминдиндінің туындылары. Олар- нуклеин қышқылдарының құрамында кетон түрінде болады:

   

 

     O                                 O                                          NH2

     ||                                  ||                                              |

    C                                  C           CH3                                      C

    ⁄   \                              ⁄    \      ⁄                                 ⁄⁄   \

 HN  CH                     HN     C                                 N    CH

    |      ||                         |        ||                                   |       ||

   C    CH                     C      CH                               C    CH

  ⁄⁄ \     ⁄                       ⁄⁄    \    ⁄                                  ⁄⁄    \    ⁄

O  NH                      O    NH                                 O    NH

  урацил (У)                     тимин(Т)                                   Цитозин(Ц)

Ø  Пуринді негіздер –құрамында 2 атом азоты бар бесмүшелі гетероцикл мен пириминдиндінің  бірігуінен түзілген пуриннің туындылары.

 

 

 

 

 

           NH2                                      OH

             |                                           |

            C       N                               C       N               

          ⁄⁄    \   ⁄    \\                            ⁄⁄    \   ⁄    \\

        N     C      CH                      N     C      CH 

        |        ||                                  |        ||

      HC     C                                HC     C    

           \\    ⁄   \                                 \\    ⁄   \

             N     NH                               N     NH

          Аденин (А)                          Гуанин (Г)

 

Ø  Көмірсулар. Көмірсулар- құрамында 5 атом көміртек бар пентозалар: β-рибоза С5Н10О5 және β-дезоксирибоза С5Н10О4.Олар нуклеотидтер құрамында тұйық формада болады:

СН2ОН  О  ОН               СН2ОН  О       ОН

     \      ⁄     \   |                       \      ⁄       \    |

       С   н н    С                      С   н    н    С   

        |  \ |   |   ⁄ |                        |  \  |     |   ⁄   |    

       H  C-C   H                     H   C - C     H    

             |   |                                   |     |

         OH H                               OH OH   

  дезоксирибоза                              рибоза

Ø  Ортофосфор қышқылы.  Нуклеин қышқылдары молекуласында ортофосфор қышқылының қалдығы бар болғандықтан, көп негізгі қышқыл болып есептеледі.  

        Нуклеотидтер- азотты негіз, көмірсу және фосфор қышқылы қалдығынан тұратын күрделі эфирлер. Құрамындағы азотты негіздер мен көмірсудың табиғатына байланысты нуклеотидтер әр түрлі болады. Оларды жалпы түрде  төмендегідей белгілеуге болады :

 

 


                            

К

 


-          мононуклеотид

 

 

        P-фосфор қышқылының қалдығы

        N-азотты негіз

        K- көмірсу

         Құрамына кіретін пентозалардың табиғатына байланысты нуклеотидтерді екі топқа бөледі.

1.            Дезоксирибонуклеотидтер – құрамына дизоксирибоза кіреді. Олардың полимерлері дезоксирибонуклеин қышқылы (қысқаша ДНҚ) деп аталады.

 

 

 

 

 

 

 

 

ДНҚ және РНҚ ұқсастықтары мен айырмашылықтары

 

ДНҚ

РНҚ

Құрылысын-

дағы айырмашылық-тар

1.Дезоксирибоза қалдықтары бар

Рибоза қалдықтары бар

2.Азотты негіздерінің қалдықтары:

А,Г,Ц,Т.

АГЦУ

3.Макромолекуласы екі тізбектен тұрады

Көп жағдайда макромолекуласы бір тізбектен тұрады

Тірі организм-дегі қызметі

Генетикалық ақпаратты сақтайды және тасымалдайды.

Генетикалықақпаратты көшіреді; белок синтезі болатын орынға жеткізіп, белок синтезі процесіне қатысады

2.Рибонуклеотидтер  құрамына рибоза кіреді. Полимері- Рибонуклеин қышқылы.Сөйтіп, нуклеин қышқылдары екі топқа жіктеледі: Рибонуклеин қышқылы-РНҚ,  дезоксирибонуклеин қышқылы-ДНҚ.

         ДНҚ молекуласының құрылымы. Нуклеин қышқылы да белоктар сияқты біріншілік (нуклеотид қалдықтарының ретін көрсетеді) және үш өлшемді (екіншілік, үшіншілік, төртіншілік) құрылымды болады.

         1953 жылы ағылшын ғалымдары Джеймс Уотсон мен Френсис Крик ДНҚ молекуласының кеңістік моделін ұсынды. Бұл модель бойынша, ДНҚ макромолекуласы екі полинуклеотид тізбегінен тұратын ортақ оське оралған оралма түрінде болады. Тізбектер қарама-қарсы жағындағы пурин және пиримидин негіздері сутектік байланыспен ұсталатындай болып орналасады. Сутектік байланыстан белгілі  бір негіздер арасында ғана түзіледі.   

                           А=Т                 және                    Г≡Ц

              (екі сутектік байланыс)                  (үш сутектік байланыс)

     Мұндай жұптар комплементарлы жұптар деп аталады.

     Белоктардың әрбір аминқышқылы үшін код бірлігі-3 азотты негізден тұратын триплет болады.ДНҚ тұқым қуалаушылық ақпаратты тасымалдайды. Организмдегі бір белгіні тасымалдайтын ДНҚ бөлігі ген (тек) деп аталады. Олай болса, ген бір молекула белоктың кодын сақтап, тасымалдап береді.

      ДНҚ, негізінен, клетка ядроларында және хромосомада болады. Аз мөлшері митохондрия мен хлоропластарда болады.

      РНҚ  Молекуласының құрылымы. РНҚ-ның үш түрі болады.

1.                Тасымалдаушы РНҚ (т-РНҚ)- цитоплазмада болады, макромолекуласы 80-100 нуклеотидтерден тұрады. Олар аминқышқылдарын белок синтезделетін орынға  рибосомаға апарады. Оның мөлшері барлық РНҚ-ның 10%-ін құрайды.

2.                Ақпараттық РНҚ (а-РНҚ)- ядро мен цитоплазмада болады. Белок құрылымы туралы ДНҚ-дан рибосомадағы белок синтезделетін     орынға      хабар        береді.        Барлық РНҚ-ның 0,5-1%-ін құрайды.

3.                Рибосомалық  РНҚ (р-РНҚ)- рибосомада болады. Рибосоманың 50-60%-ін, ал барлық РНҚ-ның  90%-ін құрайды..Бұлардан басқа тағы бір нуклеотид түрі – аденозинтрифосфор қышқылы – АТФ:

    

 

             NH2

                  |

                 C

              ⁄⁄      \

          N         C  – N

           |           ||     ||

         HC        C   CH                O      O     O

              \\     ⁄    \   ⁄                    ||       ||      ||

                 N       N    О H2C- O-P-O-P-O-P-OH      

                            |    ⁄    \    |        |       |       |          

                           С   н н    С     OH  OH  OH           

                            |  \ |   |    ⁄ |                       

                           H  C- C   H                         

                                |    |                                  

                            OH OH    

      Оның айырмашылығы –құрамында фосфор қышқылының үш қалдығы болуында. Оның қызметі – организмде май, белок, көмірсулар тотыққанды түзілген энергияның бір бөлігін қорға жинауы. АТФ молекуласы- адениннен, рибозадан және ортафосфордан қышқылының 3 қалдығынан  тұратын нуклеотид. Ортафосфор қышқылының қалдықтары өзара жоғары энергетикалық байланыстармен байланысқан. Фосфор қышқылы қалдықтары арасындағы әрбір  байланыс үзілгенде,-40кДж\моль энергия бөлінеді.

      Ол энергия организмдегі әр кездегі жұмысына: бұлшық еттерінің жыйырылуына, белок биосинтезіне, дене температурасын сақтауға, жүйке тітіркеністеріне,т.б. жұмсалады. АТФ, негізінен, митохондрияларда синтезделеді, сондықтан оларды клетканың «энергетикалық станциялары» деп аталады.      

         Нуклеин қышқылының маңызы. Нуклеин қышқылдары  барлық өсімдіктер мен жануарлар клеткаларында, бактериялар мен вирустар денесінде болады. Нуклеин қышқылының ашылуы аса маңызды- өсімдік, жануар мен адамның тұқым қуалаушылығы туралы көзқарастарға әсерін тигізді. Барлық тіршіліктің дамуын молекулалық  деңгейде зертеуге мүмкіндік туды. Нуклеин қышқылдары көмегімен табиғатта оңды өзгерістер жасап, оның құпияларын білуге болады. Нуклеин қышқылдары туралы біоімге сүйене отырып, өсімдіктер ауруларын болдырмауға, оларды емдеуге түсімділігін көбейтуге, ал жануарлардың өнімділігін арттыруға мүмкіндік туды. Жаңа сорттар мен тұқымдар шығарылды.

        Соңғы жылдары ғалымдар жоғары организдердің гендерін бактериялар мен ашытқы саңырауқұлақтарының организіміне  енгізуді іске асырды. Соңынан оларды белок синтездеуге пайдаланды. Мысалы, инсулин генін осылайша «жұмыс істеткізді».

Адам инсулині  ең алғаш рет Е.coli деген бактерияның көмегімен 1982 жылы алынды.

        Осылайша бір типтегі организіммен алынған генді басқа типтегі организмге енгізуді гендік инжинери деп атайды. Жоғарыда айтылған инсулин, өсу гормоны – соматотропин, сондай-ақ гемофилия ауруына қолданылатын  VIII фактор- гендік инжинерияның өнімдері. Қазіргі кезде гендік инжинерияның көмегімен  түрлі жұқпалы ауруларға қарсы вакциналар өндіріле бастады.

         Сонымен тірі организмдердің көбейуі және дамуы, зат алмасуы, тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігі нуклейн қышқылдарына тікелей байланысты. Ал АТФ - әмбебеа энергия көзі. Медецинада  «АТФ-натри тұзы», «АТФ- кальций тұзы» деген препараттар бұлшық ет, жүрек дистофиясы кезінде, зат алмасу мен қоректену режімі бұзылғанда, қысқысы, организмнің қай жеріне қосымша энергия қажет болғанда қолданады.   

М.Ә.Айтхожин  туралы хабарлама

М.Ә.Айтхожин – биохимиялық, академик. Республикада тұңғыш рет молекулалық биология және биохимия институтын ашқан. Қазақстанда молекулалық биология мен биотехнологияның негізін қалаушылардың бірі.Ол 1963 жылдары бір топ ғылымдармен бірге «Жаңа класты клеткалық бөлшектердегі информосоманы» ашып, ғылымда ірі жаңалық жасады. Осы егбегі үшін 1976 жылы Лениндік сыйлыққа ие болды. Белок  биосинтезі мен нуклеин қышқылдары биохимиясы саласында маңызды зерттеулер жасады.Соның нәтежесінде ,соңғы жирма жылда биология ғылымында үлкен бетбұрыс жасалып, тірі организмдердің, жалпы тіршілік атаулының талай- талай құпия сырлары ашылды.

10-15

Жаңа сабақты қалай қабылдағанын

алғашқы тексеру кезеңі:

Білімділік мақсаты: - оқылған материалды оқушылардың дұрыс меңгергенін анықтау;

    -алғашқы берілген түсінікте кеткен кемшілікті анықтау;

    - кеткен кемшілікті жою жұмыстары; -

1.Дәптермен жұмыс:  11-ЕТЖ-1   №11-23,  11-24   (208бет)

20-22

 

 

Білімді қорытындылау және жүйелеу:   

-тапсырмаларды оқушылар өз бетінше орындайтындай дәрежеге жеткізу;

-оқушылар білімі мен сыныптың ерекшелігіне қарай отырып тапсырманың күрделілігін анықтау;

1.Фронталды сұрақтар:  

ü  Нуклеин қышқылы деп қандай заттарды атаймыз?

ü  Монокулеотид неден тұрады? Неше түрін білесіңдер?

ü  ДНҚ мен РНҚ-ның  құрылысындағы және қызметіндегі ұқсастықтар мен айырмашылықтар қандай?

ü  ДНҚ молекуласының құрылымы қандай?

ü  РНҚ-ның неше түрі бар? Айырмашылықтары қандай?

ü  Комплементарлы жұптар деген не?

 

Білімді тексеру және өз бетінше тексеру кезеңі: 

-оқушылардың өтілген материалды қаншалықты дұрыс  меңгергенін анықтау;

Оқушылардыңіс-әрекеті мен біліміндегі олқылықтарды анықтау.Кеткен олқылықтардың   себебін анықтау.

-оқушылардың өзін –өзі бағалау қабілеттерін дамытуға жағдай жасау

1. Жаттығу тексеру.

3-4

Үй тапсырмасын беру кезеңі:

 

 

 

Білімділік міндеттері:

-оқушыларға  үй тапсырмасының берілу мақсаты ,мазмұны шығарылу жолы түсінікті болуын қамтамасыз ету

1. Үй тапсырмасын орындауға берілетін нұсқаулар.

 2.Дәптерге жазғандарын тексеру .

Үй тапсырмасын орындауға нұсқау беру

 параграф  32- оқу;  № 4-7 жатт.жазбаша (155-бет);  

1-2

Сабақ қорытындысын шығару кезеңі.

- жекелеген оқушылар мен сынып жұмысына баға беру.Сабақтың кемшілігі мен қорытындысын шығару. Баға қою.  

1-2

  Рефлексия кезеңі:

Білімділік міндеттері:

-оқушы мен мұғалім арасындағы дұрыс қарым қатынасты тудыру.

-оқушылардыңөзін өзі басқару және басқа адамдармен дұрыс қарым –қатынас принципін үйрету.

 

1-2

 

 

 

 

МГ № 162               МГ № 162              МГ № 162                МГ  № 162

 

Химиядан сабақ жоспары    Пән мұғалімі Сыдықбекова Т.Н.

 

Сыныбы – 11(Қ)                      сабақ реті:                              күні_______

Тақырыбы

§33. Синтетикалық жоғары молекулалы қосылыстар. Пластмассалар.

уақыты

Білімділік мақсаты:

дамытушылық:

 

 

тәрбиелік:

Оқушыларға пластмасса,олардың түрлері,олардың  қасиеттерімаңызды пластмассалардың қолданылуы туралы білімдерін қалыптастыру;

 термопласты , термореактивті полимерлердің ерекшелітерін түсіндіре білу,жіктеу туралы білімдерін жетілдіру;

 

сабақ уақытын бағалауға үйрету,еңбекқорлыққа және пәнге қызығушылығын арттыру.

 

 

Сабақ типі:

жаңа сабақ

 

Сабақ өткізілу түрі:

мұғалімнің түсіндіруі, кітаппен өздік жұмыс,  11-ЕТЖ-1жаттығулар орындау, дәптермен жұмыс:

 

Құралдар мен реактивтер:

Кітап,  дәптер, интерактивті тақта, 11-ЕТЖ-1.

 

Ұйымдастыру

кезеңі:

(Сабақтың мақсаты мен кезеңдерін анықтау.)

  -сабақта  қалыпты жұмыс істеуге мүмкіндік жасау ;

  -оқушыларды психологиялық дайындау.

Амандасу.Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру. Оқушылардың көңілін сабаққа аудару. Сабақтың  жалпы мақсатын ашу ,оны өткізу жоспарын көрсету.

1-2

Үй тапсырмасын тексеру кезеңі: 

Сабақтың  білімділік мақсаты:

-үй тапсырмасының дұрыс, толық орындалғанын тексеру ;

-білімдеріндегі кеткен кемшіліктерді,тапсырма орындау барысында қиындықтарды анықтау ;

-кеткен кемшіліктерді жою.

Айналым бойынша жаттығу тексеру.

5-7

Оқушыларды білімді ,саналы және белсенді түрде меңгеруге дайындау кезеңі:

1.Сабақ тақырыбын хабарлау.Оқушылармен біріге отырып сабақ мақсатын  айқындау.

Жаңа материалды оқып үйренудің  практикалық қажеттілігін көрсету. Оқушылардың алдына оқу проблемасын қою.Білімді жаңғырту.  (Актуализация )

Білімділік міндеттері: .

-оқушылардың  білім алуға деген    ынта-ықыласын жұмылдыру.

 -оқушыларды  білім алудың мақсаттарын анықтауға;

- оқушылардың материалды бір мезгілде қабылдауы ,ой қорытындыларын жасауы,жалпылай және жүйелей білуі.

 2.Оқыту проблемалары:

 Пластмасса және олардың түрлері.

  • 1.Білімді жаңғырту:  

Фронталды әңгімелесу:

  • Полимерлергомологтар деген не?
  • Полимерлер неге тұрақты қасиет көрсетпейді?
  •  Полимерлердің жоғары беріктігін қалай түсіндіреміз?

3-4

Жаңа сабақты түсіндіру кезеңдері:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Білімділік міндеттері:  

Берілген материалды оқушылардың қабылдауын есте сақтауын қамтамасыз ету;  

- оқушылардың білімді қабылдауына,алған білімнен қорытынды шығаруға,жүйелеуге қажетті  түрлі әдіс –тәсілдерді үйрету;

- оқушылардың білімді қайта жаңғырту әдістерін қабылдауы;берілген оқу материалын өз бетінше ұғынуға ,түсініктерді ,заңдарды, анықтамаларды философиялық тұрғыдан түсінуге көмек жасау.                                                Мұғалімнің түсіндіруі:

 

  1. Пластмассалар-   иілгіштік қасиеті бар, сондықтан белгілі  бір жағдайларда тиісті пішінге келтіруге болатын,ЖМОҚ  негізінде жасалатын материалдар.Иілгіштік деп сыртқы күштердің әсерінен пішінін өзгертіп,сыртқы күштердің әсері тоқтағанда қайтадан өз қалпына келуін айтады.
  2. Пластмасса алынатын ЖМҚ,  көбіне шайырлар деп аталады.Кейде пластмассалар тек шайырлардан тұрады(мысалы,этиленнен алынатын полимер- полиэтилен,көп жағдайда полимерлердің құрылысы күрделі болады).Қазіргі кезде бір-бірінен құрамындағы толықтырғыштары, пластификаторлары, стабилизаторлары және басқа құрамдары бар, әр сортты, әртүрлі пластмассалар шығарылады.Ең негізгі айырмашылығы-бұл байланыстырушы полимер. Полимерлер термопласты және термореактивті болып бөлінеді.

Полимерлер

  1. Бір ғана полимер негізінде көптеген әртүрлі материалдар алуға болады. Мысалы,каучук эластомер материалын алу үшін қолданылады.

Эбонит –кәдімгі пластик,каучук пен күкіртті қоспасын термиялық өңдегенде алынады (30-50% күкірт).

      4.  Пластмассаларды қолдану саласына қарай бес топқа бөлеміз

конструкциялық

Электро және радиотехни-калық

Фракциялық

Антикоррозия-лық және бүл-діргіштік ортаға тұрақтылық

Дыбыс және жылуоқшаула-ғыштар

 

       5.Толықтырғыштар ретінде графит немесе басқа материалдар қолданылады (жылуөткізгіш пластмасса ретінде қолданылады);

 Толықтырғыш ретінде шыныталшықтар қолданылған пластмасса өте берік болады.

6.Оларды автомобиль,катерлер,ұшақтар,зымырандар қораптарын жасау үшін қолданады.

15-20

Жаңа сабақты қалай қабылдағанын

алғашқы тексеру кезеңі:

Білімділік мақсаты:

1.  - оқылған материалды оқушылардың дұрыс меңгергенін анықтау;

    -алғашқы берілген түсінікте кеткен кемшілікті анықтау;

    - кеткен кемшілікті жою жұмыстары; -

1.Дәптермен жұмыс:  негізгі ұғымдарды жазу.

2-7

 

 

Білімді қорытындылау және жүйелеу:   

-тапсырмаларды оқушылар өз бетінше орындайтындай дәрежеге жеткізу;

-оқушылар білімі мен сыныптың ерекшелігіне қарай отырып тапсырманың күрделілігін анықтау;

1. 1Фронталды сұрақтар: 

* Пластмасса деген не?

* Термопласты полимердің термореактивті полимерлерден қандай ерекшеліктері бар?

* Пластмасса қайда қолданылады?

 * Пластмассаның құрамын атаңдар?

5-7

Білімді тексеру және өз бетінше тексеру кезеңі: 

-оқушылардың өтілген материалды қаншалықты дұрыс  меңгергенін анықтау;

Оқушылардыңіс-әрекеті мен біліміндегі олқылықтарды анықтау.Кеткен олқылықтардың   себебін анықтау.

-оқушылардың өзін –өзі бағалау қабілеттерін дамытуға жағдай жасау.

1.Өзара тексеру (сұрақтар дайындау:жұптасып жұмыс істеу)

3-4

Үй тапсырмасын беру кезеңі:

 

 

 

Білімділік міндеттері:

-оқушыларға  үй тапсырмасының берілу мақсаты ,мазмұны шығарылу жолы түсінікті болуын қамтамасыз ету

1. Үй тапсырмасын орындауға берілетін нұсқаулар.

  параграф  33- оқу;  № 5, 6- есеп шығару. (159-бет);  

2.Дәптерге жазғандарын тексеру .

 

1-2

Сабақ қорытындысын шығару кезеңі.

- жекелеген оқушылар мен сынып жұмысына баға беру.Сабақтың кемшілігі мен қорытындысын шығару. Баға қою.  

1-2

  Рефлексия кезеңі:

Білімділік міндеттері:

-оқушы мен мұғалім арасындағы дұрыс қарым қатынасты тудыру.

-оқушылардыңөзін өзі басқару және басқа адамдармен дұрыс қарым –қатынас принципін үйрету.

 

1-2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

МГ № 162               МГ № 162              МГ № 162                МГ  № 162

       Химиядан сабақ жоспары    Пән мұғалімі Сыдықбекова Т.Н.

 

Сыныбы – 11(Қ)                      сабақ реті:                              күні________

Тақырыбы

§34.Синтездік талшықтар.  Лабораториялық тәжірибе №19  «Синтездік талшықтардың қышқыл мен сілті ерітінділеріне қатынасы »                               

уақыты

Білімділік мақсаты:

дамытушылық:

 

 

тәрбиелік:

Оқушыларға синтездік талшықтар ,оның өкілдері;құрлысы, қасиеттері өнеркәсібте алынуы және табиғи, синтездік,жасанды талшық туралы білімдерін қалыптастыру;

 Олардың жіктелуін түсіндіре білу,іс жүзінде синтездеу,синтездеу технологиясы,талшықтарды алудың химиялық процестері  туралы алған білімдерін жетілдіру;талдау,қорытынды жасау;

сабақ уақытын бағалауға үйрету,еңбекқорлыққа және пәнге қызығушылығын арттыру.

 

 

Сабақ типі:

Аралас сабақ

 

Сабақ өткізілу түрі:

кітаппен өздік жұмыс,  11-ЕТЖ-1жаттығулар орындау, кестемен жұмыс,оқушылардың хабарламасы,мұғалімнің түсіндіруі,кітаппен өздік жұмыс, фронталды сұрақтар;

 

Құралдар мен реактивтер:

Кітап,  дәптер, интерактивті тақта, 11-ЕТЖ-1. Оқушылардың хабарламасы11-ЕТЖ-1,  талшық үлгілері,күкіртқышқылының ерітінділері,сілті, ацетон

 

Ұйымдастыру

кезеңі:

(Сабақтың мақсаты мен кезеңдерін анықтау.)

  -сабақта  қалыпты жұмыс істеуге мүмкіндік жасау ;

  -оқушыларды психологиялық дайындау.

Амандасу.Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру. Оқушылардың көңілін сабаққа аудару. Сабақтың  жалпы мақсатын ашу ,оны өткізу жоспарын көрсету.

1-2

Үй тапсырмасын тексеру кезеңі: 

Сабақтың  білімділік мақсаты:

-үй тапсырмасының дұрыс, толық орындалғанын тексеру ;

-білімдеріндегі кеткен кемшіліктерді,тапсырма орындау барысында қиындықтарды анықтау ;

-кеткен кемшіліктерді жою.

Айналым бойынша жаттығу тексеру.

5-7

Оқушыларды білімді ,саналы және белсенді түрде меңгеруге дайындау кезеңі:

1.Сабақ тақырыбын хабарлау.Оқушылармен біріге отырып сабақ мақсатын  айқындау.

Жаңа материалды оқып үйренудің  практикалық қажеттілігін көрсету. Оқушылардың алдына оқу проблемасын қою.Білімді жаңғырту.  (Актуализация )

Білімділік міндеттері: .

-оқушылардың  білім алуға деген    ынта-ықыласын жұмылдыру.

 -оқушыларды  білім алудың мақсаттарын анықтауға;

- оқушылардың материалды бір мезгілде қабылдауы ,ой қорытындыларын жасауы,жалпылай және жүйелей білуі.

 2.Оқыту проблемалары:

 Синтетикалық талшықтар

1.Білімді жаңғырту:  

Фронталды әңгімелесу:

v  Каучуктың қандай түрлерін білесіңдер?

v  Каучуктың бағалы  қасиеттерінатаңдар.

v   Вулканизация деген не?

v  Эбонит, резеңкеге сипаттама бер?

v  Каучук қайда қолданылады?

3-4

Жаңа сабақты түсіндіру кезеңдері:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Білімділік міндеттері:  

Берілген материалды оқушылардың қабылдауын есте сақтауын қамтамасыз ету;  

- оқушылардың білімді қабылдауына,алған білімнен қорытынды шығаруға,жүйелеуге қажетті  түрлі әдіс –тәсілдерді үйрету;

- оқушылардың білімді қайта жаңғырту әдістерін қабылдауы;берілген оқу материалын өз бетінше ұғынуға ,түсініктерді ,заңдарды, анықтамаларды философиялық тұрғыдан түсінуге көмек жасау.                                              1.

1..Мұғалімнің түсіндіруі:

 

               Барлық талшықтар табиғи және химиялық деп бөлінеді: Бірінші топқа жататындар :

*мақтадан

*кендірден

*жүннен

*жібектен жасалған талшықтар.Олар тікелей табиғи материалдардан жасалған.

               Химиялық талшықтарды химиялық жолмен алады.Оларды синтездік және жасанды деп бөлеміз. Жасанды талшықтарды табиғи ЖМҚ целлюлозаны химиялық жолмен өңдеу арқылы алады.

Синтездік талшықтарды синтездік ЖМҚ өндіреді.

           Талшықтар реттеліп, осьтің ұзындығына қарай бағыттала орналасқан түзу құрылымды молекулалардан құралған.Бұлай орналасқанда макромолекулалар арасында тартылыс күші пайда болып,талшықтың беріктігін арттырады. Талшық өндірісі 2-проблеманы шешуді қажет етеді:

*** құрылысы сызықты ЖМҚ алу;

***сызықты молекуланың тәртіппен орналасуы.

Бұл үшін алдымен олардың молекулаларын бөліп,еркін қозғалуы  қажет

Ол үшін полимерді балқыту немесе еріту керек == сондықтан талшық алудың  Этого можно добиться   расплавлением или растворением полимера  ==  поэто әдісі бар: ерітіндіден қалыптау және балқымадан қалыптау..

  

             Балқымадан қалыптау әдісін қолданғандажоғары молекулалы зат сүзгіштің(фильтр) тесіктері арқылы өткізіледі.Осыдан түзілген талшықтар суытылып,қатаяды,сосын одан ары қарай өңдеуге жіберіледі.Зат сүзгіден өткенде молекулалардың орналасуы біраз реттеледі,кейін созғанда одан әрі бағыттала орналасады.Кейбір синтездік талшықтар пластмассаларды жасағанда қолданылатын полимелерден алынадыБұлар тефлон,  полихлорвинилполистирол талшықтары.  Синтездік талшықтар  - бұлар құрылысы сызықты полимерлер. .  Синтездік талшықтар  алыну әдісіне байланысты екіге бөлінеді: полиамидті(капрон),полиэфирлі талшықтар.Полиэфирлі талшықтар макромолекуласында құрылымдық буындар эфирлік байланыспен,ал полиамидті

талшықтарда амидтік (пептидтік) байланыс арқылы жүзеге асады.                                     

Капрон талшығы:

Оны е-аминокапрон қышқылын поликонденсация реакциясы арқылы алады.  е аминокапроновой кислоты. Полимер шайыр түрінде алынады. Шайырды балқыған күйде сүзгіштен өткізіп,салқындатады.Жіпке айналып қатайған талшықты созып иіреді.Капрон талшығы өте берік,тозбайтын,су сіңірмейтін материал.Кемшілігі-қышқылмен қызуға төзімсіз.

                                                        

 

                            O            H                     O          H                               O

                                                                                  

H2N- (CH2)5- C             +H-N-(CH2)5- C         + H-N-(CH2)5- C                 + .....

                            OH                                  OH                                    OH

 

                          O          H                       O    H                      O

                                                           

H2N    (CH2)5      C         N      (CH2)5      C     N-(CH2)5   C            +   xH2O

                                                                                                     .....

 

 

Лавсан

Полимерді алу –этиленгликоль мен терефталь қышқылының поликонденсациялану реакциясы арқылы жүзеге асады. Лавсан- өте берік ,жарық пен қызуға төзімді,тозбайтын материал.Ол өте жақсы диэлектрик, конц. Аз қышқылдар мен сілтілер ерітіндісіне төзімді,мата дайындауға,қаптама маталар, трикотаж киімдерін жасауға қолданылады. Беріктігіжоғары болғандықтан техникаға қажетті арқан, таспалар,сүзгі материалдар жасалады.

 


nHO- CH2-CH2-OH + HOOC -         - COOHКАТАЛИЗАТОРNa   -O- CH2-CH2-OOC-         -CO- 

  + nH2O

n

Лабораториялық тәжірибе №19:

Талшықтардың үлгілерін сынауыққа салып күкірт қышқылы,сілті ерітіндісімен сынау, температураға төзімділігін сынау.Дәптерге қорытындысын жазу.

 

Жаңа сабақты қалай қабылдағанын

алғашқы тексеру кезеңі:

Білімділік мақсаты:

1.  - оқылған материалды оқушылардың дұрыс меңгергенін анықтау;

    -алғашқы берілген түсінікте кеткен кемшілікті анықтау;

    - кеткен кемшілікті жою жұмыстары; -

1-      Кестемен жұмыс 38  .300 бет.  Талшықтарды салыстыр.

 

20-22

 

 

Білімді қорытындылау және жүйелеу:   

-тапсырмаларды оқушылар өз бетінше орындайтындай дәрежеге жеткізу;

-оқушылар білімі мен сыныптың ерекшелігіне қарай отырып тапсырманың күрделілігін анықтау;

11-ЕТЖ-1жұмыс істеу  №12-42- 12-48 (216 бет)

 

 

Білімді тексеру және өз бетінше тексеру кезеңі: 

-оқушылардың өтілген материалды қаншалықты дұрыс  меңгергенін анықтау;

Оқушылардыңіс-әрекеті мен біліміндегі олқылықтарды анықтау.Кеткен олқылықтардың   себебін анықтау.

-оқушылардың өзін –өзі бағалау қабілеттерін дамытуға жағдай жасау.

1.Өзара тексеру (сұрақтар дайындау:жұптасып жұмыс істеу)

 

3-4

Үй тапсырмасын беру кезеңі:

 

 

 

Білімділік міндеттері:

-оқушыларға  үй тапсырмасының берілу мақсаты ,мазмұны шығарылу жолы түсінікті болуын қамтамасыз ету

1. Үй тапсырмасын орындауға берілетін нұсқаулар.

  параграф  34- оқу;  № 6, 7- есеп шығару.  (162-бет);    

2.Дәптерге жазғандарын тексеру

 

1-2

Сабақ қорытындысын шығару кезеңі.

- жекелеген оқушылар мен сынып жұмысына баға беру.Сабақтың кемшілігі мен қорытындысын шығару. Баға қою.  

1-2

  Рефлексия кезеңі:

Білімділік міндеттері:

-оқушы мен мұғалім арасындағы дұрыс қарым қатынасты тудыру.

-оқушылардыңөзін өзі басқару және басқа адамдармен дұрыс қарым –қатынас принципін үйрету.

 

1-2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

МГ № 162               МГ № 162              МГ № 162                МГ  № 162

 

Химиядан сабақ жоспары    Пән мұғалімі Сыдықбекова Т.Н.

 

Сыныбы – 11(Қ)                      сабақ реті:                              күні_______

Тақырыбы

§35. Синтезідік  көксағыз (каучук)  .

уақыты

Білімділік мақсаты:

дамытушылық:

 

 

тәрбиелік:

Оқушыларға каучук ,оның құрамы, қасиеттері және олардың синтезі туралы білімдерін тереңдету;

 Олардың іс жүзінде қолданылуы, синтездеу проблемасы және оны шешу жолдары, полимерлі материалдар алу өндірісін дамыту; қасиеттерін түсіндіре білу,қасиетіне байланысты қолданылуын түсіндіре білу білімдерін жетілдіру;талдау,қорытынды жасау;

сабақ уақытын бағалауға үйрету,еңбекқорлыққа және пәнге қызығушылығын арттыру.

 

 

Сабақ типі:

Аралас сабақ

 

Сабақ өткізілу түрі:

кітаппен өздік жұмыс,  11-ЕТЖ-1жаттығулар орындау, кестемен жұмыс,оқушылардың хабарламасы,мұғалімнің түсіндіруі,кітаппен өздік жұмыс, фронталды сұрақтар;

 

Құралдар мен реактивтер:

Кітап,  дәптер, интерактивті тақта, 11-ЕТЖ-1. Оқушылардың хабарламасы

 

Ұйымдастыру

кезеңі:

(Сабақтың мақсаты мен кезеңдерін анықтау.)

  -сабақта  қалыпты жұмыс істеуге мүмкіндік жасау ;

  -оқушыларды психологиялық дайындау.

Амандасу.Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру. Оқушылардың көңілін сабаққа аудару. Сабақтың  жалпы мақсатын ашу ,оны өткізу жоспарын көрсету.

1-2

Үй тапсырмасын тексеру кезеңі: 

Сабақтың  білімділік мақсаты:

-үй тапсырмасының дұрыс, толық орындалғанын тексеру ;

-білімдеріндегі кеткен кемшіліктерді,тапсырма орындау барысында қиындықтарды анықтау ;

-кеткен кемшіліктерді жою.

Айналым бойынша жаттығу тексеру.

5-7

Оқушыларды білімді ,саналы және белсенді түрде меңгеруге дайындау кезеңі:

1.Сабақ тақырыбын хабарлау.Оқушылармен біріге отырып сабақ мақсатын  айқындау.

Жаңа материалды оқып үйренудің  практикалық қажеттілігін көрсету. Оқушылардың алдына оқу проблемасын қою.Білімді жаңғырту.  (Актуализация )

Білімділік міндеттері: .

-оқушылардың  білім алуға деген    ынта-ықыласын жұмылдыру.

 -оқушыларды  білім алудың мақсаттарын анықтауға;

- оқушылардың материалды бір мезгілде қабылдауы ,ой қорытындыларын жасауы,жалпылай және жүйелей білуі.

 2.Оқыту проблемалары:

 Каучук.

1.Білімді жаңғырту:  

Фронталды әңгімелесу:

Ø  Пластмассаның түрлерін атаңдар?

Ø  Термопласты полимердің термореактивті полимерлерден қандай ерекшеліктері бар?

Ø  Пластмасса қайда қолданылады?

 

3-4

Жаңа сабақты түсіндіру кезеңдері:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Білімділік міндеттері:  

Берілген материалды оқушылардың қабылдауын есте сақтауын қамтамасыз ету;  

- оқушылардың білімді қабылдауына,алған білімнен қорытынды шығаруға,жүйелеуге қажетті  түрлі әдіс –тәсілдерді үйрету;

- оқушылардың білімді қайта жаңғырту әдістерін қабылдауы;берілген оқу материалын өз бетінше ұғынуға ,түсініктерді ,заңдарды, анықтамаларды философиялық тұрғыдан түсінуге көмек жасау.                                              1.

1.«Табиғи материалдардың ашылу тарихы»,  «Академик С.В.Лебедев еңбектері» тақырыбына оқушылардың хабарламасы

2.Кітаппен өз бетінше жұмыс: параграф  15.6- оқу; 

3.Мұғалімнің толықтыруы:

 

* С.В.Лебедев 1932 жылы каучукты алу үшін шикізат ретінде  бутадиенді қолданды. Бірақ бұндай каучуктың  сапасы қанағаттандырмады,оның иілгіштігі табиғи каучукпен салыстырғанда төмен болды.Кейінірек синтезделген изопренді каучук табиғи каучуктен майысқақтығы жөнінен төмен болды,оның себебі стереоқұрылысында болды.Ғалымдар бұл проблеманы шешіп табиғи каучукке ұқсас цис-,транс- изопренді каучук синтездеді:

    Н3С                   СН2---                             Н3С                           Н

 

                 С==С                                                             С==С

 


--Н2С                       Н                                  --Н2С                       СН2—

 

        Транс-форма                                                       цис-форма

 

***Қазіргікезде каучукті синтездеуге мұнай газдары және мұнайды өңдегенде алынатын көмірсутектерден алады.

 

 

 

 

Температураның,  еріткіштердің,басқа да еріткіштердің әсеріне тұрақты болу үшін каучукты вулканизациялайды. Вулканизация дегеніміз каучук пен күкіртті қосып қыздырған кезде жүретін, қос байланыстар тұсынан күкірпен  көпіршелер арқылы тігілуі:

               S                                       S

 


--СН2—СН—СН-- СН2— СН2—СН—СН-- СН2--

 

                        S                                        S

 


                        S                                        S

 


--СН2—СН—СН-- СН2— СН2—СН—СН-- СН2---

 


               S                                       S

 

 

                 Вулканизациялау үшін каучукке  күкірт, көмір т.б. заттар қосады. Бұл процессті алғаша ашқан 1939 жылы  Генкокок және Гудьир.Бұл процессте каучуктың қасиеті бірден өзгереді.

*серпімділігі жоғарылайды;

*иілгіштігі;

* температура мен еріткіштіер әсеріне төзімділігі артады  ;

*берілген зат резина деп аталады;

*оны созуға болады,содан кейін қайтадан алғашқы қалпына .

               Егер күкіртті көп(45%) мөлшерде қоссақ, ОНДА СОЗЫЛМАЙТЫН ҚАТТЫ МАТЕРИАЛ – ЭБОНИТ АЛЫНАДЫ.  Электр тоғын өткізбейді.

*қолданып жүрген  каучукты практикада мына мономерлерден алады: бутадиеннен,  изопренен,  хлорпренен, олефиндерден,  этиленпропиленнен, изобутиленнен.

*қазіргі кезде өнеркәсібте бірқатар синтетикалық  каучук алынады: олардың біреуі механикалық тұрғыдан  өте тұрақты,екіншісі –жоғары химиялық тұрақтылығымен, үшіншісі – еріткіштердің әсеріне ерекше төзімділігімен сипатталады. Физико- химиялық сипаттамаларына байланысты олардың қолданылуы: 

1. шина жасауда;(бутадиенмен стирол)

2.аяқкиім,мата өнеркәсібінде

3.құрылыс материалдары өнеркәсібінде

4. электротехникада

5. түтіктер,таспалар,қайыстар жасау өнеркәсібінде

15-20

Жаңа сабақты қалай қабылдағанын

алғашқы тексеру кезеңі:

Білімділік мақсаты:

1.  - оқылған материалды оқушылардың дұрыс меңгергенін анықтау;

    -алғашқы берілген түсінікте кеткен кемшілікті анықтау;

    - кеткен кемшілікті жою жұмыстары; -

1.Дәптермен жұмыс:  негізгі ұғымдарды жазу.

20-22

 

 

Білімді қорытындылау және жүйелеу:   

-тапсырмаларды оқушылар өз бетінше орындайтындай дәрежеге жеткізу;

-оқушылар білімі мен сыныптың ерекшелігіне қарай отырып тапсырманың күрделілігін анықтау;

Фронталды сұрақтар қою:

v  Каучуктың қандай түрлерін білесіңдер?

v  Каучуктың бағалы  қасиеттерінатаңдар.

v   Вулканизация деген не?

v  Эбонит, резеңкеге сипаттама бер?

v  Каучук қайда қолданылады?

 

Білімді тексеру және өз бетінше тексеру кезеңі: 

-оқушылардың өтілген материалды қаншалықты дұрыс  меңгергенін анықтау;

Оқушылардыңіс-әрекеті мен біліміндегі олқылықтарды анықтау.Кеткен олқылықтардың   себебін анықтау.

-оқушылардың өзін –өзі бағалау қабілеттерін дамытуға жағдай жасау.

1.Өзара тексеру (сұрақтар дайындау:жұптасып жұмыс істеу)

2. 11-ЕТЖ-1  жұмыс істеу №12-32-12-33   (215бет)

3-4

Үй тапсырмасын беру кезеңі:

 

 

 

Білімділік міндеттері:

-оқушыларға  үй тапсырмасының берілу мақсаты ,мазмұны шығарылу жолы түсінікті болуын қамтамасыз ету

1. Үй тапсырмасын орындауға берілетін нұсқаулар.

  параграф  30-35 оқу, қайталау;  № 5-9. (166-бет);    

2.Дәптерге жазғандарын тексеру

 

1-2

Сабақ қорытындысын шығару кезеңі.

- жекелеген оқушылар мен сынып жұмысына баға беру.Сабақтың кемшілігі мен қорытындысын шығару. Баға қою.  

1-2

  Рефлексия кезеңі:

Білімділік міндеттері:

-оқушы мен мұғалім арасындағы дұрыс қарым қатынасты тудыру.

-оқушылардыңөзін өзі басқару және басқа адамдармен дұрыс қарым –қатынас принципін үйрету.

1-2

 

 

0 пікірлер

Пікір қалдыру

Есім:*
E-Mail:
  • bowtiesmilelaughingblushsmileyrelaxedsmirk
    heart_eyeskissing_heartkissing_closed_eyesflushedrelievedsatisfiedgrin
    winkstuck_out_tongue_winking_eyestuck_out_tongue_closed_eyesgrinningkissingstuck_out_tonguesleeping
    worriedfrowninganguishedopen_mouthgrimacingconfusedhushed
    expressionlessunamusedsweat_smilesweatdisappointed_relievedwearypensive
    disappointedconfoundedfearfulcold_sweatperseverecrysob
    joyastonishedscreamtired_faceangryragetriumph
    sleepyyummasksunglassesdizzy_faceimpsmiling_imp
    neutral_faceno_mouthinnocent
Кодты еңгізіңіз: *
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив